Obraz Kaukazu we wspomnieniach Polaków: Część I. Kaukaz Północny
Keywords:
Poles in the Caucasus, exiles, North Caucasus, memoirs, nineteenth- century history, historical sources, ego-documents, Russian Empire, Polish- Caucasian contactsSynopsis
THE IMAGE OF THE C AUCASUS IN P OLISH MEMOIRS. PART I: THE NOR TH CAUCASUS
This publication constitutes the second volume in the Studia Kaukazoznawcze [Caucasian Studies] series, presenting a critical edition of selected nineteenth-century accounts by Polish exiles and soldiers who served in the Imperial Russian Army in the Caucasus. It encompasses the memoirs of Stanisław Nowacki, Stanisław Pilat, Ksawery Pietraszkiewicz, Arystarch Sosnowski, Jan Zahorski, Wincenty Dawid, and Hipolit Jaworski, most of which have not been republished since their original nineteenth-century editions. The volume was compiled as part of the project “Poles in the North Caucasus in Light of Archival Materials: A Source Edition,” which aims to provide access to crucial source materials for research into the Polish presence in the Caucasus, as well as the ways in which the region was perceived by people belonging to the nineteenth-century Polish elite.
The edition is preceded by chapters concerning the military service of Poles in the Caucasus between 1813 and 1856, the issue of their civilizational identity, and the biographies of the authors of the published accounts. The text also outlines the editorial principles applied to the source edition, which encompass linguistic modernization, the standardization of geographical and personal names, and the compilation of a critical apparatus designed to enable contemporary readers to properly interpret the text and situate it within its appropriate historical context. The collected accounts detail the course of military service and exile, the military operations conducted during the conquest of the Caucasus, the daily life of Polish soldiers, and their observations concerning the societies, cultures, religions, and natural environment of the region. An analysis of these sources allows to trace the evolution of the authors’ views on the policies of the Russian Empire, the relationship between the imperial administration and the peoples of the Caucasus, and the position of Poles within the institutions of the Russian state. Owing to the critical edition of the texts, the extensive scholarly apparatus, and the accompanying commentaries, the publication constitutes a valuable source for research into the history of Poles in the Caucasus, the history of the Russian conquest of the region, the history of Polish-Caucasian contacts, and nineteenth-century memoir literature.
Chapters
-
SPIS TREŚCI
-
1. Słowo wstępne .......... 7
-
2. Służba wojskowa Polaków na Kaukazie w latach 1813–1856 .......... 19
-
3. Cywilizacja i jej gradacje – o znaczeniu tożsamości cywilizacyjnej Polaków służących na Kaukazie .......... 59
-
4. Zarys biografii autorów .......... 87
-
5. Antologia tekstów o Kaukazie .......... 113
-
5.1. Stanisław Nowacki – Podróże do Georgii w czasie mojej niewoli w Rosji odbyte w roku 1813, 1814 i 1815 .......... 115
-
5.2. Stanisław Pilat – Ustęp z pamiętników z czasu niewoli na Kaukazie .......... 167
-
5.3. Ksawery Pietraszkiewicz – Wyjątki z niedrukowanych dotąd pamiętników Ksawerego Pi…, byłego akademika wileńskiego, teraz żołnierza w artylerii korpusu kaukaskiego .......... 197
-
5.4. Arystarch Sosnowski – Opis przejścia przez grzbiet łańcucha gór Lezgistanu .......... 205
-
5.5. Jan Zahorski – Niewola u Szamila. List A. Z.… .......... 213
-
5.6. Wincenty Dawid – Wspomnienia z podróży i wycieczek po Kaukazie .......... 245
-
5.7. Hipolit Jaworski – Wspomnienia Kaukazu .......... 283
Downloads
References
Adamczewski P., Between a Sense of Inferiority and Cultural-Religious Imperialism: On the Seemingly Dichotomous Images of the Caucasus in Poland, „Slavonic and East European Review” 2022, no. 100 (2), s. 323–354, DOI: 10.1353/see.2022.0017.
Adamczewski P., Polski mit etnopolityczny i Kaukaz, Warszawa 2019.
Anderson B.R., Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, London 2006.
Arsanukajewa M.S., Polacy i Górale Kaukazu Północnego w XIX i na początku XX wieku: historia wzajemnych stosunków, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2012, t. 8, s. 117–134.
Baranowski B., Polskie zainteresowania z XVIII i XIX wieku kulturą Gruzji, Wrocław 1982.
Baranowski B., „W sołdaty na Kaukaz”: położenie polskich działaczy politycznych wysłanych karnie do służby wojskowej w drugim trzydziestoleciu XIX w., „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 1982, Sectio F, Humaniora 37, s. 279–293.
Beauvois D., Polacy na Ukrainie 1831–1863. Szlachta polska na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie, tłum. E. i K. Rutkowscy, Paryż 1987.
Bilenky S., Romantic Nationalism in Eastern Europe: Russian, Polish, and Ukrainian Political Imaginations, Stanford 2012.
Boras Z., Trzeciakowski L., W dawnym Poznaniu, Poznań 1971.
Borowczyk J., Zesłane pokolenie. Filomaci w Rosji (1824–1870), Poznań 2014.
Borzęcki A., Stanisław Pilat (1802–1866) – człowiek pióra i wychowawca młodzieży, „Nestor” 2016, nr 3 (37), s. 3–5.
Brensztejn M., „Bracia czarni”. Kartka z przeszłości Litwy, „Biblioteka Warszawska” 1906, t. 2, s. 549–564.
Buława A., Spuścizna powstania listopadowego (1830−1831) w dobie powstania styczniowego (1859−1864). Tradycje, odniesienia, powiązania, [w:] Powstanie listopadowe 1830–1831
Dzieje – historiografia – pamięć, red. T. Skoczek, Warszawa 2015, s. 280–303.
Buszczyński S., Xawery Pietraszkiewicz. Drobny przyczynek do dziejów naszych. Życiorys z portretem, Kraków 1888.
Caban W., Losy żołnierzy powstania listopadowego wcielonych do armii carskiej, „Przegląd Historyczny” 2000, nr 91 (2), s. 235–245.
Caban W., Oficerowie rosyjscy polskiego pochodzenia wobec wojny krymskiej, [w:] Polacy i ziemie polskie w dobie wojny krymskiej, red. J.W. Borejsza, G.P. Bąbiak, Warszawa 2008, s. 126–134.
Caban W., Polak czy Rosjanin. Wpływ służby Polaków w carskim korpusie oficerskim w XIX w. na ich świadomość narodową, „Przegląd Historyczny” 2012, nr 112 (3), s. 603–619, DOI: 10.36693/202103.
Caban W., Służba rekrutów z Królestwa Polskiego w armii carskiej w latach 1831–1873, Warszawa 2001.
Caban W., Służba wojskowa Polaków na Kaukazie w latach 1831–1856, [w:] W kraju i na wychodźstwie. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Sławomirowi Kalembce w sześćdziesięciolecie urodzin, red. Z. Karpus, N. Kasparek, L. Kuk, J. Sobczak, Toruń–Olsztyn 2001, s. 725–743.
Caban W., Uczestnicy krakowskich wydarzeń 1846 roku na syberyjskim zesłaniu, [w:] Rok 1846 w Krakowie i Galicji. Odniesienia, interpretacje, pamięć, red. K. Daszyk, T. Kargol, T. Szubert, Kraków 2016, s. 97–111.
Caban W., W niewoli u Szamila, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 2005, Sectio F, Historia 60, s. 55–62.
Caban W., Z Orenburga do Paryża. Bronisław Zaleski 1820–1880, Kielce 2006.
Caban W., Zesłańcy syberyjscy wobec powstania styczniowego. Sylwetki – poglądy – idee, Warszawa 2023.
Civilizing Missions in Colonial and Postcolonial South Asia: From Improvement to Development, eds. C.A. Watt, M. Mann, London 2011.
Dawid J.W., Wincenty Dawid, „Przegląd Pedagogiczny” 1897, nr 16 (7), s. 113–115.
Estreicher K., Wincenty Pol. Jego młodość i otoczenie (1807–1832), Lwów 1882.
Etkind A., Internal Colonization: Russia’s Imperial Experience, Cambridge 2011.
Filina M., Ossowska D., Losy Polaków na Kaukazie, cz. 1: „Tbiliska grupa” polskich poetów zesłańczych, Tbilisi 2015.
Fita S., Pomnik Adama Mickiewicza we Lwowie. W setną rocznicę odsłonięcia, „Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza” 2004, t. 39, s. 135–141.
Gaibulina K., Etnografowie z przymusu. Polscy zesłańcy w służbie kolonialnej Cesarstwa Rosyjskiego, Warszawa 2024.
Godlewska J., Wileński Instytut Szlachecki (1834–1863). Pamięci profesora Stanisława Kościałkowskiego, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1985, t. 28, s. 103–166.
Graczyk K., Analysis of Major Jerzy Sosnowski’s Letters to His Father against the Background of the Criminal Trial before the Military District Court No. I in Warsaw, „Scientific Journal of the Military University of Land Forces” 2021, nr 199 (1), s. 21–33, DOI: 10.5604/01.3001.0014.8107.
Grychowski A., Lublin w życiu i twórczości pisarzy polskich od średniowiecza do r. 1918, Lublin 1965.
Ihnatowicz I., W sprawie zasad publikacji źródeł historycznych z XIX i XX wieku, „Przegląd Historyczny” 1961, nr 52 (1), s. 164–172.
Hipolit Jaworski (1812–1877), „Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu” 1873–1878, red. B. Zaleski, s. 331–332.
Inglot M., Polacy piszący na Kaukazie w pierwszej poł. XIX wieku: materiały do zagadnienia, „Pamiętnik Literacki” 1957, nr 48 (2), s. 538–551.
Iwaszkiewicz J., „Plemię Sarmatów”. Kartka z dziejów tajnych związków na Uniwersytecie Wileńskim, „Ateneum Wileńskie” 1923, t. 1, s. 431–505.
Jersild A., Orientalism and Empire: North Caucasus Mountain Peoples and the Georgian Frontier, 1845–1917, Montreal 2002.
Jazdon A., Karol Reyzner (1803–1887) – wydawca, księgarz i drukarz poznański, „Biblioteka” 2009, nr 13 (22), s. 55–76, DOI: 10.14746/b.2009.13.3.
Kaczyńska E., Syberia: największe więzienie świata (1815–1914), Warszawa 1991.
Kasparek N., Dni przełomu powstania listopadowego. Bitwa pod Ostrołęką (26 maja 1831), Ostrołęka 2012.
Karłowicz J., Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia używanych w języku polskim, Kraków 1905.
Klemensiewicz-Bajerowa I., Modernizacja pisowni w tekstach z pierwszej poł. XIX w., „Pamiętnik Literacki” 1955, nr 46 (3), s. 144–158.
Kolberg О., Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, t. 1, Kraków 1877, s. 3–36.
Kolstø P. et al., Assessing the Role of Historical Myths in Modern Society, [w:] Myths and Boundaries in South-Eastern Europe, ed. P. Kolstø, London 2005, s. 23–27.
Kozłowski E., Jaworski Hipolit, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 11, red. E. Rostworowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1964–1965, s. 106.
Król S., Cytadela Warszawska. X Pawilon – carskie więzienie polityczne (1833–1856), Warszawa 1969.
Kucha R., Gimnazja rządowe męskie i żeńskie w Lublinie w okresie przejściowym (1864–1872), „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie” 1994, t. 174, s. 131–149.
Kula J., Rzecz o kilku Stawro(polskich) świadectwach na Kaukazie Północnym, „Przegląd Rusycystyczny” 2022, nr 2 (178), s. 43–58, DOI: 10.31261/pr.12975.
Kulik M., Armia rosyjska w Królestwie Polskim w latach 1815–1856, Warszawa 2019.
Kurpisowa G., Społeczeństwo rosyjskie wobec powstania listopadowego, [w:] Powstanie listopadowe 1830–1831. Dzieje wewnętrzne – militaria – Europa wobec powstania, red. W. Zajewski, Warszawa 1980, s. 525–539.
Lijewska E., Szkice kaukaskie. O twórczości wygnańczej Władysława Strzelnickiego, Poznań 1998.
Liles N.W. et al., Diversity and Severity of Adverse Reactions to Quinine: A Systematic Review, „American Journal of Hematology” 2016, no. 91 (5), s. 461–466, DOI: 10.1002/ajh.24314.
Łowicki M., Duch Akademii Wileńskiej, [w:] Stowarzyszenie Ludu Polskiego na Litwie i Białorusi, red. A. Brus, Warszawa 2015, s. 121–150.
MacKenzie J., The Empire of Nature: Hunting, Conservation, and British Imperialism, Manchester 1988.
Małachowska M., Ksawery Pietraszkiewicz. Życie i myśli, Warszawa 1935.
Matus I., Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku, Białystok 2013.
Miodowski A., Status jeńców polskich w niewoli rosyjskiej w kontekście postanowień kongresu wiedeńskiego, [w:] Klasyczna i romantyczna: nowa postać Europy po kongresie wiedeńskim, red. M. Winograd, Białystok 2018, s. 7–26.
Mościcki H., Pod znakiem Orła i Pogoni. Szkice historyczne, wyd. 2, Lwów–Warszawa 1923.
Mitchell T., Colonising Egypt, Berkeley 1988.
National Romanticism: The Formation of National Movements, eds. B. Trencsényi, M. Kopeček, Budapest 2006.
Nieuważny A., Polscy jeńcy w Rosji 1812–1815. Co wiemy?, „Przegląd Historyczny” 2014, nr 105 (1), s. 585–600.
Nowak J.R., Myśli o Polsce i Polakach, Katowice 1994.
Nowiński F., Nieznane gazetki rękopiśmienne polskich studentów na Uniwersytecie Petersburskim z lat trzydziestych XIX wieku, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1985–1986, nr 24 (3), s. 29–45.
Piwnicki G., Polscy żołnierze armii carskiej w dziewiętnastowiecznej Armenii, [w:] Z badań nad historią i współczesnością Rosji, Azji Centralnej i Kaukazu, red. T. Bodio, J. Marszałek-Kawa, Toruń 2020, s. 245–270.
Poklewska K., Stanisław Pilat, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 36, red. E. Rostworowski, Warszawa 1981, s. 233–235.
Rampart Nations: Bulwark Myths of East European Multiconfessional Societies in the Age of Nationalism, eds. L. Berezhnaya, H. Hein-Kircher, New York 2022.
Sadurski I., Uczniowie i absolwenci Gimnazjum Lubelskiego w powstaniu styczniowym, t. 1, Lublin 2023.
Sadurski I., Uczniowie i absolwenci Gimnazjum Lubelskiego w powstaniu styczniowym, t. 2, Lublin 2024.
Said E., Orientalism, New York 1978.
Sielicki A., Losy Polaków z Czarnomorskiej Brzegowej Linii w świetle materiałów Archiwum Państwowego Kraju Krasnodarskiego, [w:] Drogi Polaków do niepodległości. W 150. rocznicę
powstania styczniowego, red. W. Caban, L. Michalska-Bracha, W. Śliwowska, Warszawa 2015, s. 111–118.
Sikorska-Kulesza J., Historyk XIX wieku wobec problemu modernizacji źródła, [w:] Edytorstwo źródeł XIX wieku – problemy teoretyczne i praktyka edytorska, red. J. Sikorska-Kulesza, Warszawa 2016, s. 139–157.
Słoń M., Pryncypia edytorstwa źródeł historycznych w dobie rewolucji cyfrowej, „Studia Źródłoznawcze” 2015, t. 53, s. 155–161.
Stanisław Pilat, „Tygodnik Ilustrowany”, t. 15, nr 393 z 6.04.1867.
Śliwowska W., Polskie kółka studenckie w Moskwie i Petersburgu w czterdziestych latach XIX wieku, „Kwartalnik Historyczny” 1961, nr 1 (52), s. 43–60.
Śliwowska W., Ucieczki z Sybiru, Warszawa 2005.
Śliwowska W., Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku, Warszawa 1998.
Tabiś J., Polacy na uniwersytecie kijowskim, Kraków 1974.
Tandecki J., Kopiński K., Edytorstwo źródeł historycznych, Warszawa 2014.
Tarkowska E., Mentalność polskich emigrantów polistopadowych na przykładzie Polaków zamieszkałych w bretońskim departamencie Côtes-du-Nord, [w:] Klasyczna i romantyczna: nowa postać Europy po kongresie wiedeńskim, red. M. Winograd, Białystok 2018, s. 87–103.
Tarkowska E., Polscy emigranci polistopadowi w zachodniej Francji i projekt wyprawy portugalskiej z 1833 r., „Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie” 2024, t. 68, s. 139–163, DOI: 10.4467/25440500RBN.23.009.19335.
Tazbir J., Polskie przedmurze chrześcijańskiej Europy. Mity a rzeczywistość, Warszawa 1987.
Thompson E., Trubadurzy imperium. Literatura rosyjska i kolonializm, Kraków 2000.
Tokarz W., Armia Królestwa Polskiego 1815–1830, Piotrków 1917.
Topolski J., Jak się pisze i rozumie historię, Poznań 2008.
White H., Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe, Baltimore 1973.
Widerszal L., Sprawy kaukaskie w polityce europejskiej 1831–1864, Warszawa 2011.
Wolff L., Inventing Eastern Europe: The Map of Civilization on the Mind of the Enlightenment, Stanford 1994.
Zahorski W., Szymon Konarski. Życie i czyny, Chicago 1907.
Zgórniak M., „In. 3”. Sprawa Jerzego Sosnowskiego, „Studia Historyczne” 1970, nr 4 (13), s. 537–546.
Żurawski vel Grajewski R., Kaukaz w „dyplomacji” księcia Adama Jerzego Czartoryskiego wobec kryzysu wschodniego (1832–1840), „Przegląd Nauk Historycznych” 2003, nr 2 (4), s. 181–198.
Żurawski vel Grajewski R., Wielka Brytania w „dyplomacji” księcia Adama Jerzego Czartoryskiego wobec kryzysu wschodniego (1832–1841), Warszawa 1999.
