Obraz Polski w dziewiętnastowiecznej Hiszpanii i jego odbicie nad Wisłą .......... 135

W artykule przeanalizowano wzajemne postrzeganie, wyobrażenia oraz analogie historyczno-polityczne między Polską a Hiszpanią w XIX wieku. Z racji braku bezpośrednich kontaktów dyplomatycznych i geograficznego oddalenia wiedza obu narodów o sobie miała charakter fragmentaryczny i zapośredniczony (głównie przez francuskie centrum kulturalne), co sprzyjało powstawaniu mitów oraz błędów faktograficznych. W hiszpańskim dyskursie sprawa polska budziła zainteresowanie wielu środowisk politycznych. Liberałowie dostrzegali w polskich powstańcach duchowych spadkobierców hiszpańskich obrońców z 1808 roku, walczących z Napoleonem. Z kolei tradycjonaliści (karliści) oraz środowiska ultramontańskie solidaryzowały się z Polakami ze względu na katolicką tożsamość i wspólną rolę „przedmurza chrześcijaństwa”, widząc w uwięzionym przez Bismarcka arcybiskupie Mieczysławie Ledóchowskim symbol oporu przeciw antyklerykalizmowi. Kryzysy polityczne w dziewiętnastowiecznej Hiszpanii (wojny karlistowskie, rewolucje, separatyzmy) zrodziły traumę rozbiorową i koncepcję Hiszpanii jako „Polski Południa”. Strach przed utratą niepodległości i wewnętrzną anarchią personifikowało pojęcie polaquería, oznaczające w hiszpańskim języku politycznym korupcję i egoizm elit na wzór dawnej polskiej szlachty. Pod koniec stulecia mit nieujarzmionej Polski, która potrafiła przetrwać bez własnego państwa, został zaadaptowany przez rodzące się nacjonalizmy kataloński i baskijski. Z polskiej perspektywy Hiszpania miała niejednoznaczne oblicze. Z jednej strony istniał „kompleks hiszpański”, czyli poczucie winy za udział polskich legionistów w tłumieniu hiszpańskiego powstania u boku Napoleona. Z drugiej – polscy myśliciele i pisarze romantyczni traktowali Hiszpanię jako niezwykle zasadny punkt odniesienia. Joachim Lelewel w swojej Historycznej paralleli Hiszpanii z Polską w wieku XVI, XVII, XVIII porównywał upadek obu krajów, wskazując na niszczycielskie skutki despotyzmu w Hiszpanii i rozpasanej wolności szlacheckiej w Polsce. Dla polskich konserwatystów i romantyków porewolucyjna, pogrążona w chaosie i zamachach stanu Hiszpania stanowiła przestrogę przed tym, jak mogłyby wyglądać losy wyzwolonej Polski.