Gród w Poznaniu w procesie formowania się monarchii Bolesława Chrobrego – ujęcie archeologiczne .......... 247

THE STRONGHOLD IN POZNAŃ IN THE PROCESS OF THE FORMATION OF THE MONARCHY OF BOLESŁAW THE BRAVE: AN ARCHAEOLOGICAL PERSPECTIVE

The Poznań stronghold was erected on the island known as Ostrów in the second quarter of the 10th century (before 940) at the latest. On the initiative of Duke Mieszko I (†992), the first historical ruler of the Piast dynasty, the stronghold complex dating from the first half and the mid-10th century was rebuilt around 970–985 into a four-part fortified complex. At that time, a spatial layout of the stronghold was created with a clear division into: the so-called palatial sector (the north-western part), where Mieszko I erected a stone palatium with a chapel on the remains of a pre-Christian sanctuary; the so-called ecclesiastical/ cathedral sector (the north-eastern part), where at the end of the 10th century, construction began on a monumental basilica of the Ottonian type with a dynastic memoria, completed by Bolesław the Brave or Mieszko II in the first half of the 11th century; after the year 1000, it functioned as the cathedral of the diocesan bishop; the so-called service sector and, to some extent, a production area (the southern part, in the area of present-day Zagórze); the so-called northern sector, protecting the communication route (a multi-phase causeway). In this form, the stronghold survived until its dismantling in the 13th century. In the second half of the 10th and the first half of the 11th century, Poznań—unlike Gniezno, the symbolic capital of the Piast realm and its subjects—was the stronghold of the ruling family of Mieszko I, including Kings Bolesław the Brave and Mieszko II, and at the same time served as the political capital of their dominion.

BIBLIOGRAFIA
ANDRAŁOJĆ ET AL. 2018 = M. ANDRAŁOJĆ, M. ANDRAŁOJĆ, A. BUDYNEK, M. MATHIAS, Wędrówki ludów nad Małą Wartą, Rogoźno 2018.

ANTOWSKA-GORĄCZNIAK 2013 = O. ANTOWSKA-GORĄCZNIAK, Badania na stanowisku przy ul. Posadzego 5 w 2009/2010 r. – charakterystyka nawarstwień, w: Poznań we wczesnym średniowieczu, t. 8, red. H. KÓČKA-KRENZ, Poznań 2013, s. 19–60.

ARKUSZEWSKI 2015 = G. ARKUSZEWSKI, Monety orientalne, w: Monety ze stanowiska nr 4 w Gieczu. Katalog, t. 2, red. T. KRYSZTOFIAK, A.M. WYRWA, Lednica 2015 (Fontes. Biblioteka Studiów Lednickich, seria B1, t. 6/2), s. 13–57.

BANASZKIEWICZ 1990b = J. BANASZKIEWICZ, Pons mercati, gradus lignei, stepen i inne. Uwagi o znaku władzy i prawa słowiańskich miejsc wiecowych, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia”, Sectio F, Historia 45, 1990 (1992), s. 79–89.

BANASZKIEWICZ 1998 = J. BANASZKIEWICZ, Polskie dzieje bajeczne Mistrza Wincentego Kadłubka, Wrocław 1998 (Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej. Seria Humanistyczna).

BANASZKIEWICZ 2000 = J. BANASZKIEWICZ, Tradycje dynastyczno-plemienne Słowiańszczyzny północnej, w: Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. SAMSONOWICZ, Kraków 2000, s. 261–277.

BANASZKIEWICZ 2004 = J. BANASZKIEWICZ, Mieszko I i władcy jego epoki, w: Civitas Schinesghe. Mieszko I i początki państwa polskiego, red. J.M. PISKORSKI, wyd. 2 popr., Poznań–Gniezno 2004, s. 89–110.

BIERMANN 2020 = F. BIERMANN, Osady otwarte, miejsca handlowe i grody – osadnictwo Słowian w północno-wschodnich Niemczech, w: Słowianie połabscy, red. Ł. KACZMAREK, P. SZCZEPANIK, Gniezno–Szczecin 2020, s. 25–48 (Collectio Cathalogorum Gnesnensium, t. 2).

BOGUCKI, ILISCH, SUCHODOLSKI 2015 = Frühmittelalterliche Münzfunde aus Polen. Inventar III: Masowien, Podlachien und Mittelpolen, red. M. BOGUCKI, P. ILISCH, S. SUCHODOLSKI, Warszawa 2015.

BOGUCKI, ILISCH, SUCHODOLSKI 2016 = Frühmittelalterliche Münzfunde aus Polen. Inventar II: Pommern, red. M. BOGUCKI, P. ILISCH, S. SUCHODOLSKI, Warszawa 2016.

BOGUCKI, ILISCH, SUCHODOLSKI 2017 = Frühmittelalterliche Münzfunde aus Polen. Inventar I: Grosspolen, red. M. BOGUCKI, P. ILISCH, S. SUCHODOLSKI, Warszawa 2017.

BUKO 2000 = A. BUKO, Małopolska „czeska” i Małopolska „polańska”, w: Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. SAMSONOWICZ, Kraków 2000, s. 143–168.

BUKO 2012 = A. BUKO, Ośrodki centralne a problem najstarszego patrymonium dynastii Piastów, „Archeologia Polski” 57:1–2, 2012, s. 133–159.

BUKO 2021 = A. BUKO, Świt państwa polskiego, Warszawa 2021.

BUKOWSKA 2013 = A. BUKOWSKA, Najstarsza katedra w Poznaniu. Problem formy i jej genezy w kontekście architektury około roku 1000, Kraków 2013 (Studia z Historii Sztuki Średniowiecznej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 3).

CHRZAN 2018 = K. CHRZAN, Miejsce w krajobrazie oraz funkcje wczesnośredniowiecznych grodów w dorzeczach środkowej i górnej Obry, Baryczy oraz środkowej Prosny w IX i X w., „Przegląd Archeologiczny” 66, 2018, s. 261–282.

DALEWSKI 1996 = Z. DALEWSKI, Władza, przestrzeń, ceremoniał. Miejsce i uroczystość inauguracji władcy w Polsce średniowiecznej do końca XIV w., Warszawa 1996.

DALEWSKI 2025 = Z. DALEWSKI, Władza, przestrzeń, ceremoniał, w: Bolesław Chrobry. Z Poznania po władzę i koronę, t. 2, red. A. STEMPIN, Poznań 2025, s. 102–109.

DĘBSKI, SIKORSKI 2005 = A. DĘBSKI, A. SIKORSKI, Ostrów Tumski 10 – charakterystyka warstw i materiałów źródłowych w wykopie XXIV, w: Poznań we wczesnym średniowieczu, t. 5, red. H. KÓČKA-KRENZ, Poznań 2005, s. 23–58.

DULINICZ 2003 = M. DULINICZ, Mazowsze we wczesnym średniowieczu i jego związki z „państwem gnieźnieńskim”, w: Civitas Schinesghe cum pertinetiis, red. W. CHUDZIAK, Toruń 2003, s. 89–119.

DZIEDUSZYCKI 2023 = W. DZIEDUSZYCKI, Wczesnośredniowieczny gród kruszwicki. Cz. III. Zabudowa, w: Kruszwica wczesnośredniowieczna, red. W. DZIEDUSZYCKI, J. SAWICKA, Warszawa 2023 (Origines Polonorum, t. 16), s. 233–274.

GABRIEL, KEMPKE 1991 = I. GABRIEL, T. KEMPKE, Baubefunde, w: Starigard/Oldenburg. Ein slawischer Herrschersitz des frühen Mittelalters in Ostholstein, red. M. MÜLLER-WILLE, Neumünster 1991, s. 149–179.

GIEYSZTOR 1971 = A. GIEYSZTOR, Najstarsze grody przed X wiekiem, układ urbanistyczny w wiekach X–XII i początki jego przebudowy w wieku XIII, w: Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. WALICKI, Warszawa 1971 (Dzieje Sztuki Polskiej, t. 1/1), s. 55–68.

GRACZYŃSKA 2014 = M. GRACZYŃSKA, Kraków na tle głównych ośrodków władzy Europy Środkowej w X–XI wieku, w: Kraków romański, red. M. BOCHENEK, Kraków 2014 (Kraków w Dziejach Narodu, t. 33), s. 27–43.
HENSEL 1987 = W. HENSEL, Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna, wyd. 4, Warszawa 1987.

HENSEL, HILCZER-KURNATOWSKA 1980 = W. HENSEL, Z. HILCZER-KURNATOWSKA, Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej, t. 5, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980 (Studia nad osadnictwem Wielkopolski wczesnohistorycznej, t. 6).

HOLST ET AL. 2012 = M.K. HOLST, M.D. JESSEN, S.W. ANDERSEN, A. PEDERSEN, The Late Viking-Age Royal Constructions at Jelling, central Jutland, Denmark. Recent Investigations and a Suggestion for an Interpretative Revision, „Praehistorische Zeitschrift” 87, 2012, s. ­474–504.

JANIAK 2003 = T. JANIAK, Czy Bolesław Chrobry był czczony jako święty? Z badań nad przestrzenią liturgiczną przedromańskiej katedry w Poznaniu (do połowy XI w.), „Slavia Antiqua” 44, 2003, s. 67–95.

JANIAK 2016 = T. JANIAK, Romańska katedra w Gnieźnie, w: Chrzest – św. Wojciech – Polska. Dziedzictwo średniowiecznego Gniezna, red. T. JANIAK, Gniezno 2016 (Katalog wystawy w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie), s. 105–130.

JANIAK 2018a = T. JANIAK, Katedra gnieźnieńska we wczesnym średniowieczu, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11), s. 188–233.

JUREK 2024 = T. JUREK, Gniezno/Poznań i Kraków. Dwa ośrodki formowania się polskiej państwowości, „Kronika Miasta Poznania” 2, 2024, s. 11–24.

KACZMAREK 2008 = J. KACZMAREK, Archeologia miasta Poznania, t. 1: Stan badań i materiały, cz. 1, Poznań 2008.

KARA 1998a = M. KARA, Początki i rozwój wczesnośredniowiecznego ośrodka grodowego na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, w: Civitates principales. Wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 1998 (Katalog wystawy w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie), s. 26–29.

KARA 2000 = M. KARA, Anfänge der Bildung des Piastenstaates im Lichte neuer archäologischer Ermittlungen, „Quaestiones Medii Ævi Novae” 5, 2000, s. 57–85.

KARA 2006b = M. KARA, Tron książęcy ad sanctam Mariam w Poznaniu w świetle ponownych dociekań analitycznych, „Slavia Antiqua” 47, 2006, s. 99–160.

KARA 2009 = M. KARA, Najstarsze państwo Piastów – rezultat przełomu czy kontynuacji? Studium archeologiczne, Poznań 2009.

KARA 2012 = M. KARA, Grody tzw. centralne pierwszej monarchii piastowskiej w przestrzeni sakralnej. Przykład Gniezna (paralele czeskie), w: Mezi raným a vrcholným středovĕkem, red. J. DOLEŽEL, M. WIHODA, Brno 2012, s. 459–486.

KARA 2014 = M. KARA, The Conquest Involving Viking War-bands in the Process of the Piast ­State Formation. A Critique, „Slavia Antiqua” 55, 2014, s. 125–143.

KARA 2015 = M. KARA, Historiografia i archeologia polska o mechanizmach formowania się władztwa Piastów. Próba zestawienia ważniejszych poglądów, w: Instytucja „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, red. J. BANASZKIEWICZ, M. KARA, H. MAMZER, wyd. 2 popr., Poznań 2015, s. 303–316.

KARA 2016c = M. KARA, Relikty osadnictwa ze starszych faz wczesnego średniowiecza oraz przełomu faz starszych i młodszych (od około VI/VII do pierwszej połowy XI w.) z obszaru obecnej tzw. małej aglomeracji miasta Poznania. Próba zarysu przemian osadniczych według nowszych ustaleń archeologii, w: M. KARA, M. MAKOHONIENKO, A. MICHAŁOWSKI, Przemiany osadnictwa i środowiska przyrodniczego Poznania i okolic od schyłku starożytności do lokacji miasta, Poznań 2016, s. 71–132 (Ekologia Historyczna Poznania, t. 1).

KARA 2017 = M. KARA, Polish Archaeology in the ‘Millennium’ Research on the Early Polish ­State, with Particular Emphasis on the Poznań Research Centre. Major Research Paradigms, „Przegląd Archeologiczny” 65, 2017, s. 151–167.

KARA 2021 = M. KARA, Archeologia o kulturze i mentalności społeczeństw wczesnośredniowiecznych tzw. barbarzyńskiej Europy X wieku. Studium przypadku: grzebień ze Stroszek koło Giecza, Wrocław 2021.

KARA 2024 = M. KARA, Początki państwa polskiego i rola (funkcje) Poznania w świetle nowszych ustaleń archeologicznych, w: Przekrój Poznania. Katalog wystawy stałej Rezerwatu Archeologicznego Genius loci, red. A. STEMPIN, Poznań 2024, s. 32–43.

KARA 2025a = M. KARA, Jak kształtowało się państwo Piastów?, „Archeologia Żywa” 2025, nr 3 (97), s. 32–39.

KARA 2025b = M. KARA, Kamienny tron piastowski przy kościele Najświętszej Marii Panny in Summo na poznańskim Ostrowie, w: Bolesław Chrobry. Z Poznania po władzę i koronę, t. 2, red. A. STEMPIN, Poznań 2025, s. 90–98.

KARA 2025c = M. KARA we współpracy: T. GOSLAR, T. JANIAK, T. KRYSZTOFIAK, D. MAKOWIECKI, J. RENNWANZ, T. SAWICKI, Uściślenie i weryfikacja chronologii oraz periodyzacji grodów tzw. centralnych monarchii pierwszych Piastów (Gniezno – Poznań – Giecz) na podstawie akceleratorowych datowań radiowęglowych, Wrocław 2025.

KOWALCZYK 2000 = E. KOWALCZYK, Momenty geograficzne państwa Bolesława Chrobrego. Na styku historii i archeologii, „Kwartalnik Historyczny” 107, 2000, s. 41–76.

KOWALSKI 2022 = J. KOWALSKI, Katedry poznańskiej dzieje i sztuka, w: Katedra poznańska. Studia o sztuce, red. J. KOWALSKI, W. MIEDZIAK, Poznań 2022 (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Wydział Nauk o Sztuce. Prace Komisji Historii Sztuki, t. 44), s. 19–117.

KOZAK 2016 = A. KOZAK, Sądy in gradibus przy kościele Najświętszej Marii Panny na poznańskim Ostrowie Tumskim w pierwszej dekadzie XV wieku, w: Stilo et animo. Prace historyczne ofiarowane Profesorowi Tomaszowi Jasińskiemu w 65. rocznicę urodzin, red. M. DORNA ET AL., Poznań 2016, s. 445–452.

KÓČKA-KRENZ 2003 = H. KÓČKA-KRENZ, Dzieje Ostrowa Tumskiego w Poznaniu przed lokacją miasta, „Kronika Miasta Poznania” 1, 2003, s. 7–26.

KÓČKA-KRENZ 2004 = H. KÓČKA-KRENZ, Początki monumentalnej architektury świeckiej na grodzie poznańskim, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 71–84.

KÓČKA-KRENZ 2005a = H. KÓČKA-KRENZ, Najstarszy Poznań, w: Civitas Posnaniensis. Studia z dziejów średniowiecznego Poznania, red. Z. KURNATOWSKA, T. JUREK, Poznań 2005 (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Wydział Historii i Nauk Społecznych. Prace Komisji Historycznej, t. 62), s. 27–42.

KÓČKA-KRENZ 2005b = H. KÓČKA-KRENZ, Rezydencja pierwszych Piastów na poznańskim grodzie, w: Poznań we wczesnym średniowieczu, t. 5, red. H. KÓČKA-KRENZ, Poznań 2005, s. 59–81.

KÓČKA-KRENZ 2005c = H. KÓČKA-KRENZ, Zarys stanu badań Instytutu Prahistorii UAM na Ostrowie Tumskim w Poznaniu w latach 1999–2004, w: Poznań we wczesnym średniowieczu, t. 5, red. H. KÓČKA-KRENZ, Poznań 2005, s. 9–21.

KÓČKA-KRENZ 2008a = H. KÓČKA-KRENZ, Badania Instytutu Prahistorii UAM na Ostrowie Tumskim w Poznaniu w latach 2005–2007, w: Poznań we wczesnym średniowieczu, t. 6, red. H. KÓČKA-KRENZ, Poznań 2008, s. 7–14.

KÓČKA-KRENZ 2008b = H. KÓČKA-KRENZ, Najstarszy Poznań – wciąż odkrywany, w: Studia nad dawną Polską, t. 1, red. T. SAWICKI, Gniezno 2008, s. 35–53.

KÓČKA-KRENZ 2010 = H. KÓČKA-KRENZ, Kaplica pałacowa poznańskiego grodu, „Wielkopolski Biuletyn Konserwatorski” 4, 2010, s. 167–178.

KÓČKA-KRENZ 2015b = H. KÓČKA-KRENZ, Proces formowania się państwa Piastów, „Folia Prae­historica Posnaniensia” 20, 2015 (Księga Jubileuszowa dedykowana Profesor Dobrochnie Jankowskiej), s. 205–218.
KÓČKA-KRENZ 2016b = H. KÓČKA-KRENZ, Palatium poznańskie na tle wczesnośredniowiecznych zespołów rezydencjonalnych, w: Archeologiczne tajemnice palatium i katedry poznańskiego Ostrowa, red. M. PRZYBYŁ, Poznań 2016, s. 21–46.

KÓČKA-KRENZ, KARA, MAKOWIECKI 2004 = H. KÓČKA-KRENZ, M. KARA, D. MAKOWIECKI, The Beginnings, Development and the Character of the Early Piast Stronghold in Poznań, w: Polish Lands at the Turn of the First and the Second Millennia, red. P. URBAŃCZYK, Warsaw 2004, s. 125–166.

KÓČKA-KRENZ, STEMPIN 2025 = H. KÓČKA-KRENZ, A. STEMPIN, Gród poznański, miejsce narodzin, życia i pośmiertnej chwały Bolesława Chrobrego, w: Bolesław Chrobry. Z Poznania po władzę i koronę, t. 2, red. A. STEMPIN, Poznań 2025, s. 53–61.

KRĄPIEC 2013 = M. KRĄPIEC, Dendrochronologiczne datowanie wału grodu poznańskiego na podstawie drewna wyeksplorowanego podczas badań prowadzonych przy ulicy Posadzego 5 w 2009 r., w: Poznań we wczesnym średniowieczu, t. 8, red. H. KÓČKA-KRENZ, Poznań 2013, s. 285–292.

KRĄPIEC, KRYSZTOFIAK 2003 = M. KRĄPIEC, T. KRYSZTOFIAK, Potwierdzenie plemiennej genezy grodu w Gieczu, „Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne” 6, 2003, s. 32–51.

KRONIKA GALLA 1982 = ANONIM TZW. GALL, Kronika polska, tłum. R. GRODECKI, wyd. M. PLEZIA, wyd. 5, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1982.

KRONIKA THIETMARA = Kronika Thietmara, tłum. M.Z. JEDLICKI, Poznań 1953.

KÜRBISÓWNA 2002 = B. KÜRBISÓWNA, Dagome iudex – studium krytyczne, w: Początki państwa polskiego. Księga Tysiąclecia, t. 1: Organizacja polityczna, red. K. TYMIENIECKI, G. LABUDA, H. ŁOWMIAŃSKI, Poznań 2002, s. 363–424 (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Wznowienia, t. 10; reprint wydania z 1962 r.).

KURNATOWSKA 1998b = Z. KURNATOWSKA, Poznańskie baptysterium, „Slavia Antiqua” 39, 1998, s. 51–69.

KURNATOWSKA 2000a = Z. KURNATOWSKA, Wczesnopiastowskie grody centralne. Podobieństwa i różnice, w: Gniezno i Poznań w państwie pierwszych Piastów, red. A. WÓJTOWICZ, Poznań 2000 (Teksty wykładów wygłoszonych na sympozjum naukowym zorganizowanym przez Oddział Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu 8 grudnia 1999 roku), s. 9–31.

KURNATOWSKA 2002 = Z. KURNATOWSKA, Początki Polski, Poznań 2002 (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Mała Biblioteka PTPN, t. 9).

KURNATOWSKA 2005 = Z. KURNATOWSKA, Kraków i ziemia krakowska w procesie formowania się państwowości na ziemiach polskich, w: Lapides viventes. Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana Profesor Klementynie Żurowskiej, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 21–27.

KURNATOWSKA 2008a = Z. KURNATOWSKA, Początki i rozwój państwa, w: Pradzieje Wielkopolski. Od epoki kamienia do średniowiecza, red. M. KOBUSIEWICZ, Poznań 2008, s. 297–395.

KURNATOWSKA, KARA 2004 = Z. KURNATOWSKA, M. KARA, Początki architektury sakralnej na grodzie poznańskim w świetle nowych ustaleń archeologicznych, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 47–70.

KURNATOWSKA, KARA 2005 = Z. KURNATOWSKA, M. KARA, Na tropie Poznana – eponima naszego miasta, w: Civitas Posnaniensis. Studia z dziejów średniowiecznego Poznania, red. Z. KURNATOWSKA, T. JUREK, Poznań 2005 (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Wydział Historii i Nauk Społecznych. Prace Komisji Historycznej, t. 62), s. 9–26.

KURNATOWSKA, KARA 2010 = Z. KURNATOWSKA, M. KARA, Wczesnopiastowskie regnum – jak powstało i jaki miało charakter? Próba spojrzenia od strony źródeł archeologicznych, „Slavia Antiqua” 51, 2010, s. 23–96.
KURZAWA 1983 = Z. KURZAWA, Kościół sukursalny p.w. Najświętszej Marii Panny, w: Katalog zabytków sztuki. Miasto Poznań, część 1, red. E. LINETTE, Z. KURZAWA, Warszawa 1983 (Katalog zabytków sztuki w Polsce, seria nowa, t. 7/1), s. 62–66.

LABUDA 1954b = G. LABUDA, W sprawie pochodzenia nazw: Wielkopolska i Małopolska, „Przegląd Zachodni” 10, 1954, s. 112–119.

LABUDA 1999 = G. LABUDA, Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna. Antologia tekstów źródłowych, Poznań 1999.

LABUDA 2000a = G. LABUDA, Gniezno stolicą wczesnopiastowskiego państwa polskiego, w: Gniezno i Poznań w państwie pierwszych Piastów, red. A. WÓJTOWICZ, Poznań 2000 (Teksty wykładów wygłoszonych na sympozjum naukowym zorganizowanym przez Oddział Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu 8 grudnia 1999 roku), s. 33–60.

ŁOWMIAŃSKI 1976 = H. ŁOWMIAŃSKI, Problematyka początków państwa polskiego w nowszych badaniach historycznych, „Slavia Antiqua” 23, 1976, s. 75–110.

ŁOWMIAŃSKI 1985 = H. ŁOWMIAŃSKI, Początki Polski, t. 6: Polityczne i społeczne procesy kształtowania się narodu do początku wieku XIV, cz. 2, Warszawa 1985.

MAKOHONIENKO, KARA 2016 = M. MAKOHONIENKO, M. KARA, Rozwój wczesnomiejskich założeń środkowej Wielkopolski – środowisko i gospodarka miasta Poznania rekonstruowana na podstawie archiwów kopalnych. Zarys problematyki, w: M. KARA, M. MAKOHONIENKO, A. MICHAŁOWSKI, Przemiany osadnictwa i środowiska przyrodniczego Poznania i okolic od schyłku starożytności do lokacji miasta, Poznań 2016 (Ekologia Historyczna Poznania, t. 1), s. 13–21.

MALINOWSKA 1961 = M. MALINOWSKA, Badania na stanowisku Ostrów Tumski 17 w Poznaniu w latach 1953–1954, w: Poznań we wczesnym średniowieczu, t. 3, red. W. HENSEL, Wrocław–Warszawa 1961, s. 7–95.

MICHAŁOWSKI 1993 = R. MICHAŁOWSKI, Princeps fundator. Studium z dziejów kultury politycznej w Polsce X–XIII wieku, Warszawa 1993.

MOŹDZIOCH 2000b = S. MOŹDZIOCH, Śląsk między Gnieznem a Pragą, w: Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. SAMSONOWICZ, Kraków 2000, s. 169–198.

MOŹDZIOCH 2002 = S. MOŹDZIOCH, Castrum munitissimum Bytom. Lokalny ośrodek władzy w państwie wczesnopiastowskim, Warszawa 2002.

MÜLLER 1961 = W. MÜLLER, Die heilige Stadt. Roma quadrata, himmlisches Jerusalem und die Mythe vom Weltnabel, Stuttgart 1961.

MURAWSKA, TABAKA 2010 = A. MURAWSKA, A. TABAKA, Skarby średniowieczne Wielkopolski, Lednica 2010 (Katalog wystawy w Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy).

PASZKIEWICZ, PISULA 2021 = B. PASZKIEWICZ, N. PISULA, Pojedyncze znaleziska monet, w: Wczesnośredniowieczny gród w Grzybowie, red. M. DANIELEWSKI, J. WRZESIŃSKI, A. GŁÓD, Warszawa 2021 (Origines Polonorum, t. 15), s. 340–347.

PAWLAK 2008 = P. PAWLAK, Relikty wczesnośredniowiecznej przeprawy mostowej na Cybinie w Poznaniu, w: Poznań we wczesnym średniowieczu, t. 6, red. H. KÓČKA-KRENZ, Poznań 2008, s. 29–54.

PIEKALSKI 2014 = J. PIEKALSKI, Praga, Wrocław i Kraków. Przestrzeń publiczna i prywatna w czasach średniowiecznego przełomu, Wrocław 2014 (Acta Universitatis Wratislaviensis, t. 3553; Złota Seria Uniwersytetu Wrocławskiego, t. 8).

POLESKI 2005 = J. POLESKI, Grody państwowe na terenie Małopolski od XI do połowy XIII wieku, w: Lapides viventes. Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana Profesor Klementynie Żurowskiej, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 29–50.

POLESKI 2017b = J. POLESKI, Małopolska w X w. w świetle źródeł archeologicznych, w: Gemma Gemmarum. Studia dedykowane Profesor Hannie Kóčce-Krenz, t. 1, red. A. RÓŻAŃSKI, Poznań 2017, s. 163–212.

SAMSONOWICZ 2004 = H. SAMSONOWICZ, Więzi społeczne we wczesnym średniowieczu polskim, w: Społeczeństwo Polski średniowiecznej. Zbiór studiów, t. 10, red. S.K. KUCZYŃSKI, Warszawa 2004, s. 47–73.

SAS 2020 = M. SAS, Między swoistością a typowością: kult św. Piotra Apostoła w monarchii wczes­nopiastowskiej na tle środkowoeuropejskim (do końca XI w.), w: Oryginalność czy wtórność? Studia poświęcone polskiej kulturze politycznej i religijnej (X–XIII wiek), red. R. MICHAŁOWSKI, G. PAC, Warszawa 2020, s. 291–377.

SAWICKI 2004 = T. SAWICKI, Zagadnienie pozostałości architektury przedromańskiej w północnej części Góry Lecha (gród książęcy) w Gnieźnie, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 143–155.

SAWICKI 2016 = T. SAWICKI, Gniezno. Centralny ośrodek państwa wczesnopiastowskiego w świetle badań archeologicznych, w: Chrzest – św. Wojciech – Polska. Dziedzictwo średniowiecznego Gniezna, red. T. JANIAK, Gniezno 2016 (Katalog wystawy w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie), s. 59–104.

SAWICKI 2017 = T. SAWICKI, Przedchrześcijańska konstrukcja kamienna na Górze Lecha w Gnieźnie, w: Gemma Gemmarum. Studia dedykowane Profesor Hannie Kóčce-Krenz, t. 1, red. A. RÓŻAŃSKI, Poznań 2017, s. 641–668.

SAWICKI 2018a = T. SAWICKI, Powstanie i rozwój wczesnośredniowiecznego zespołu grodowego, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11), s. 118–144.

SIEMIANOWSKA 2014 = E. SIEMIANOWSKA, O zastosowaniu niektórych modeli teoretycznych w badaniach nad ośrodkami miejskimi w średniowieczu, „Archaeologia Historica Polona” 22, 2014, s. 27–54.

SMOLIŃSKI, AFFELSKI 2020 = A. SMOLIŃSKI, J. AFFELSKI, Sprawozdanie z ratowniczych archeologicznych badań wykopaliskowych Poznań, ul. Zagórze 8, 9, 10 (dz. nr ewid. 19/1, 20/1, 21 ark. 15 obr. Śródka), Poznań 2020 (maszynopis w archiwum Biura Miejskiego Konserwatora Zabytków w Poznaniu).

STĘPNIK 2013 = T. STĘPNIK, Wał wczesnośredniowiecznego grodu na Ostrowie Tumskim w Poznaniu przy ul. Ks. Ignacego Posadzego 5 w świetle analizy surowcowej, w: Poznań we wczesnym średniowieczu, t. 8, red. H. KÓČKA-KRENZ, Poznań 2013, s. 269–283.

SUCHODOLSKI 2023 = S. SUCHODOLSKI, Discovering the Name of Poznań on Bolesław the Brave’s Coin. A Further Extension of the 1st Die-chain of His Coins / Odkrycie nazwy Poznania na monecie Bolesława Chrobrego. Dalsze rozszerzenie łańcucha 1 połączeń stempli jego monet, „Wiadomości Numizmatyczne” 67, 2023, s. 1–32.

TIETZ 2017 = B. TIETZ, Upadek grodów wschodniej części strefy Tornow-Klenica a proces budowy władztwa Piastów na terenie Wielkopolski, w: Spór o początki państwa polskiego. Historiografia – tradycja – mit – propaganda, red. W. DRELICHARZ, D. JASIAK, J. POLESKI, Kraków 2017, s. 99–117.

TYMOWSKI 2015 = M. TYMOWSKI, Kilka problemów wynikających z zastosowania teorii Early ­State do badań przedkolonialnych państw Afryki Czarnej, w: Instytucja „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, red. J. BANASZKIEWICZ, M. KARA, H. MAMZER, wyd. 2 popr., Poznań 2015, s. 75–89.

URBAŃCZYK 2008 = P. URBAŃCZYK, Trudne początki Polski, Wrocław 2008 (Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej. Seria Humanistyczna).

URBAŃCZYK 2015 = P. URBAŃCZYK, Zanim Polska została Polską, Toruń 2015.

URBAŃCZYK 2016a = P. URBAŃCZYK, Najstarsze materialne świadectwa chrystianizacji ziem polskich, w: Kościół, kultura, polityka w państwie pierwszych Piastów, red. W. GRACZYK ET AL., Warszawa–Ciechanów 2016, s. 99–118.

WASZCZUK, ŻYCHLIŃSKI, KUZIOŁA 2024 = K. WASZCZUK, D. ŻYCHLIŃSKI, A. KUZIOŁA, Unikatowe znalezisko przyborów kupieckich z Jaryszek. Przyczynek do studiów nad rolą peryferycznego otoczenia Poznania we wczesnym średniowieczu, „Slavia Antiqua” 65, 2024, s. 263–282.

WAWRZYNIAK 2020 = P. WAWRZYNIAK, W kwestii datowania wczesnośredniowiecznego grodziska w Rogoźnie. Komunikat, „Studia Lednickie” 19, 2020, s. 245–252.

WĘDZKI 1998 = A. WĘDZKI, Uwagi nad rolą i znaczeniem Sandomierza i Przemyśla w państwie wczesnopiastowskim, w: Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, red. H. KÓČKA-KRENZ, W. ŁOSIŃSKI, Poznań 1998, s. 158–164.

WOJCIECHOWSKI 1955 = Z. WOJCIECHOWSKI, Gniezno – Poznań – Kraków na tle kształtowania się państwa Piastów, w: Z. WOJCIECHOWSKI, Studia historyczne, Warszawa 1955, s. 171–193.