Polska czasów Bolesława Chrobrego i Mieszka II w świetle wyników badań archeologicznych .......... 129

POLAND IN THE TIME OF BOLESŁAW THE BRAVE AND MIESZKO II IN LIGHT OF ARCHAEOLOGICAL RESEARCH

The Polish lands during the reigns of Bolesław the Brave and Mieszko II constituted a non-uniform, though already well-formed organism of the early state, with a definable network of secular centers and the earliest sacral structures. This period also presents a complex ethno-cultural picture of the contemporary society, including its elites and commoners, as well as a cultural landscape of individual regions, which is not fully recognized archaeologically yet, with their specific features and characteristics distinguishing them from others. The article presents the most important events of this period as they unfolded in various regions, as seen through the prism of archaeological discoveries.

BIBLIOGRAFIA
BŁASZCZYK 2017 = D. BŁASZCZYK, Między niebem a ziemią. Groby komorowe na obszarze państwa pierwszych Piastów, Warszawa 2017.

BŁASZCZYK 2018 = D. BŁASZCZYK, Pochodzenie i dieta mężczyzny pochowanego w grobie D162 z cmentarzyska w Bodzi w świetle badań izotopowych, „Światowit” 13–14, 2018, s. 133–157.

BŁASZCZYK ET AL. 2015 = D. BŁASZCZYK, T. GOSLAR, E. ZAITZ, M. ZAITZ, Datowanie radiowęglowe grobu nr 19 z cmentarzyska w Krakowie na Zakrzówku, „Materiały Archeologiczne” 40, 2015, s. 221–236.

BŁASZCZYK ET AL. 2018 = D. BŁASZCZYK, M. BAJKA, Z. BEŁKA, M. FLOREK, Pochodzenie osób pochowanych na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku w Sandomierzu, stan. 1 na podstawie badań izotopów strontu, w: Animos labor nutrit. Studia ofiarowane Profesorowi Andrzejowi Buko w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. T. NOWACZKIEWICZ, M. TRZECIECKI, D. BŁASZCZYK, Warszawa 2018, s. 271–278.

BOJARSKI ET AL. 2016 = J. BOJARSKI, W. CHUDZIAK, T. KOZŁOWSKI, L. REITSEMA, Wczesnośredniowieczne groby komorowe z ziemi chełmińskiej, w: Pochówki w grobach komorowych na ziemiach polskich w okresie wczesnego średniowiecza, red. D. BŁASZCZYK, D. STĘPNIEWSKA, Warszawa 2016, s. 102–121.

BUKO 1998 = A. BUKO, Początki Sandomierza, Warszawa 1998.

BUKO 2001 = A. BUKO, Najstarsze ośrodki grodowo-miejskie na ziemiach polskich, w: Polska na przełomie I i II tysiąclecia, red. S. SKIBIŃSKI, Poznań 2001, s. 223–233.

BUKO 2011 = A. BUKO, Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej. Odkrycia – hipotezy – interpretacje, Warszawa 2011.

BUKO 2016b = A. BUKO, Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016.
BUKO 2019 = Początki chrześcijaństwa na pograniczu mazowiecko-ruskim w świetle wyników badań wybranych cmentarzysk, red. A. BUKO, Warszawa 2019.
BUKO 2021 = A. BUKO, Świt państwa polskiego, Warszawa 2021.

BUKO ET AL. 2020 = A. BUKO, A.W. BOGDANOWICZ, M. MOLAK, K. SKRZYŃSKA, D. KRASNODĘBSKI, Medieval Populations of the Mazovian-Rus’ Frontier in the Time of Christianization. Preliminary Results of Archaeological and Genetic Analyses, „Archäologisches Korrespondenz­blatt” 50, 2020, nr 4, s. 579–600.

BUKOWSKA-GEDIGOWA, GEDIGA 1986 = J. BUKOWSKA-GEDIGOWA, B. GEDIGA, Wczesnośredniowieczny gród na Ostrówku w Opolu, Wrocław 1986.

CHRZAN 2014 = K. CHRZAN, Uwagi do studiów nad osadnictwem wschodniego dorzecza Baryczy od 2 poł. IX w. do poł. XI w., w: Funkcje grodów w państwach wczesnośredniowiecznej Europy Środkowej, red. K. CHRZAN, K. CZAPLA, S. MOŹDZIOCH, Wrocław–Głogów 2014, s. 191–225.

CHUDZIAK 2000 = W. CHUDZIAK, Problem chrystianizacji ziemi chełmińskiej w świetle źródeł archeologicznych, w: Człowiek, sacrum, środowisko. Miejsca kultu we wczesnym średniowieczu, red. S. MOŹDZIOCH, Wrocław 2000 (Spotkania Bytomskie, t. 4), s. 127–136.

CHUDZIAK 2001 = W. CHUDZIAK, Wczesnośredniowieczne komory grobowe z Kałdusa pod Chełm­nem na Pomorzu Wschodnim, „Slavia Antiqua” 42, 2001, s. 63–96.

CHUDZIAK 2003a = W. CHUDZIAK, Wczesnośredniowieczna przestrzeń sakralna „in Culmine” na Pomorzu Nadwiślańskim, Toruń 2003 (Mons Sancti Laurentii, t. 1).

CHUDZIAK, SIEMIANOWSKA 2016 = W. CHUDZIAK, E. SIEMIANOWSKA, Problem przyłączenia Pomorza Środkowego do państwa pierwszych Piastów. Głos archeologa, w: Tradycje i nowoczesność. Początki państwa polskiego na tle środkowoeuropejskim w badaniach interdyscyplinarnych, red. H. KÓČKA-KRENZ, M. MATLA, M. DANIELEWSKI, Poznań 2016, s. 187–206.

DĄBROWSKA 2008 = E. DĄBROWSKA, Groby, relikwie, insygnia. Studia z dziejów mentalności średniowiecznej, Warszawa 2008.

DEKÓWNA, PUROWSKI 2016 = M. DEKÓWNA, T. PUROWSKI, Paciorki szklane, w: Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016, s. 153–206.

DOMAŃSKI 1993 = G. DOMAŃSKI, Niemcza Łużycka – centrum polityczno-gospodarcze w X–XIII wieku, w: Lokalne ośrodki władzy państwowej w XI–XII wieku w Europie Środkowo-Wschodniej, red. S. MOŹDZIOCH, Wrocław 1993, s. 173–186.

DOMAŃSKI 2002 = G. DOMAŃSKI, Ślęża w pradziejach i średniowieczu, Wrocław 2002.

DROZD, JANOWSKI, POLIŃSKI 2009 = A. DROZD, A. JANOWSKI, D. POLIŃSKI, Wczesnośredniowieczne groby komorowe na cmentarzysku w Pniu koło Bydgoszczy (badania 2005–2007), „Acta Archaeologica Pomoranica” 3, 2009, s. 351–366.

DROZD-LIPIŃSKA, KOZŁOWSKI 2016 = A. DROZD-LIPIŃSKA, T. KOZŁOWSKI, Populacja z cmentarzyska w Bodzi w świetle danych antropologicznych, w: Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016, s. 413–422.

DUCZKO 2000 = W. DUCZKO, Obecność skandynawska na Pomorzu i słowiańska w Skandynawii we wczesnym średniowieczu, w: Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu, red. L. LECIEJEWICZ, M. RĘBKOWSKI, Kołobrzeg 2000, s. 23–44.

DUCZKO 2016 = W. DUCZKO, Status i magia. Ozdoby elit z Bodzi, w: Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016, s. 131–152.

DULINICZ 2003 = M. DULINICZ, Mazowsze we wczesnym średniowieczu i jego związki z „państwem gnieźnieńskim”, w: Civitas Schinesghe cum pertinetiis, red. W. CHUDZIAK, Toruń 2003, s. 89–119.

DZIEDUSZYCCY 1993 = B. i W. DZIEDUSZYCCY, Kruszwicki ośrodek władzy i jego przemiany w XI–XII wieku, w: Lokalne ośrodki władzy państwowej w XI–XII wieku w Europie Środkowo-Wschodniej, red. S. MOŹDZIOCH, Wrocław 1993 (Spotkania Bytomskie, t. 1), s. 159–172.

FETNER 2017 = R. FETNER, Dieta i status we wczesnośredniowiecznej Polsce. Analiza izotopów trwałych kolagenu kostnego, w: Budowa fizyczna człowieka na ziemiach polskich wczoraj i dziś, red. M. KOPCZYŃSKI, A. SINIARSKA, Warszawa 2017, s. 147–159.

FILIPOWIAK 1959 = W. FILIPOWIAK, Kamień wczesnodziejowy, Szczecin 1959.

FILIPOWIAK, GUNDLACH 1992 = W. FILIPOWIAK, H. GUNDLACH, Wolin – Vineta. Die tatsächliche Legende vom Untergang und Aufstieg der Stadt, Rostock 1992.

GĄSIOROWSKI 2000 = A. GĄSIOROWSKI, Gniezno i Poznań w państwie pierwszych Piastów. Wprowadzenie do dyskusji, w: Gniezno i Poznań w państwie pierwszych Piastów, red. W. WÓJTOWICZ, Poznań 2000, s. 109–115.

GLIŃSKA 2017 = N. GLIŃSKA, Wiślica we wczesnym średniowieczu w świetle dotychczasowych badań archeologicznych. Stan badań i problematyka badawcza, w: W kręgu obchodów milenijnych na Kielecczyźnie (1957–1966/67). Państwo – Kościół – Nauka – Popularyzacja, red. A. MŁYNARCZYK-TOMCZYK, S. ORZECHOWSKI, Kielce 2017, s. 243–278.

GÓRECKI 2001 = J. GÓRECKI, Gród na Ostrowie Lednickim na tle wybranych ośrodków grodowych pierwszej monarchii piastowskiej, Poznań 2001.

GRYGIEL 2014 = R. GRYGIEL, Cmentarzysko wareskich drużynników w Lutomiersku, w: Początki Łęczycy II. Archeologia o początkach Łęczycy, red. R. GRYGIEL, T. JUREK, Łódź 2014, s. 679–757.

JAGODZIŃSKI 2010 = M. JAGODZIŃSKI, Truso. Między Weonodlandem a Witlandem, Elbląg 2010.

JANIAK 2002 = T. JANIAK, Uwagi na temat ottońskiej konfesji świętego Wojciecha w katedrze gnieźnieńskiej w świetle źródeł historycznych i archeologicznych (tzw. konfesja II), w: ­Archeologia traktu cesarskiego, red. W. DZIEDUSZYCKI, M. PRZYBYŁ, Poznań 2002, s. 349–381.

JANOWSKI 2015 = A. JANOWSKI, Groby komorowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Problemy wybrane, Szczecin 2015.

JASKANIS 2008 = D. JASKANIS, Święck. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy na północno-wschodnim Mazowszu, Białystok 2008.

JAWORSKI, RZEŹNIK 1998 = K. JAWORSKI, P. RZEŹNIK, Wrocławski Ostrów Tumski we wczesnym średniowieczu, w: Civitates principales. Wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej. Katalog wystawy, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 1998, s. 88–90.

JAŻDŻEWSKI [1949] 1951 = K. JAŻDŻEWSKI, Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Lutomiersku pod Łodzią w świetle badań z r. 1949, „Materiały Wczesnośredniowieczne” 1, [1949] 1951, s. 91–191.

JAŻDŻEWSKI 1961 = K. JAŻDŻEWSKI, Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle wykopalisk, Gdańsk 1961.

JUREK 2016a = T. JUREK, Świetność miniona. Giecz późnośredniowieczny i wczesnonowożytny, w: Gród piastowski w Gieczu. Geneza, funkcja, kontekst, red. M. KARA, T. KRZYSZTOFIAK, A.M. WYRWA, Poznań 2016, s. 91–111.

KANAPARIUSZ = JAN KANAPARIUSZ, Świętego Wojciecha żywot pierwszy, oprac. J. KARWASIŃSKA, tłum. K. ABGAROWICZ, Gdańsk 2009.

KARA 2002 = M. KARA, Osadnictwo ludności pomorskiej i wieleckiej w państwie pierwszych Piastów w świetle znalezisk nekropolicznych z terenu Wielkopolski, „Slavia Antiqua” 43, 2002, s. 45–96.

KARA 2016b = M. KARA, Organizacja przestrzeni grzebalnej, rytuał i obrządek pogrzebowy, w: Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016, s. 329–380.

KIERZKOWSKA-KALINOWSKA 1967 = E. KIERZKOWSKA-KALINOWSKA, Z badań nad Radomiem wczesnośredniowiecznym, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 15, 1967, s. 119–125.

KOSIŃSKI 1991 = D. KOSIŃSKI, Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy Piaski-Rochy, „Studia Lednickie” 2, 1991, s. 87–99.

KOŚCIŃSKI, PANER 2005 = B. KOŚCIŃSKI, H. PANER, Nowe wyniki datowania grodu gdańskiego – stanowisko 1 (wyk. I–V), w: XIV Sesja Pomorzoznawcza, t. 2: Od wczesnego średniowiecza do czasów nowożytnych, red. H. PANER, M. FUDZIŃSKI, Gdańsk 2005, s. 11–48.

KOZŁOWSKI 2008 = T. KOZŁOWSKI, Obraz średniowiecznych populacji ludzkich z terenu Polski w świetle badań antropologii historycznej, w: Źródła historyczne wydobywane z ziemi, red. S. SUCHODOLSKI, Wrocław 2008, s. 93–110.

KOZŁOWSKI 2012 = T. KOZŁOWSKI, Stan biologiczny i warunki życia ludności „in Culmine” na Pomorzu Nadwiślańskim (X–XIII wiek). Studium antropologiczne, Toruń 2012 (Mons Sancti Laurenti, t. 7).

KÓČKA-KRENZ 2011b = H. KÓČKA-KRENZ, Poznań in the 10th Century, Poznań 2011.

KRONIKA GALLA 1982 = ANONIM TZW. GALL, Kronika polska, tłum. R. GRODECKI, wyd. M. PLEZIA, wyd. 5, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1982.

KRONIKA KOSMASA = Kosmasa kronika Czechów, tłum. M. WOJCIECHOWSKA, Warszawa 1968.

KRONIKA THIETMARA = Kronika Thietmara, tłum. M.Z. JEDLICKI, Poznań 1953.

KURNATOWSCY 2001 = S. i Z. KURNATOWSCY, Rola szlaków komunikacyjnych w wykreowaniu i dalszym rozwoju wczesnopaństwowych ośrodków stołecznych, w: Instantia est mater doctrinae. Księga jubileuszowa prof. dr. hab. Władysława Filipowiaka, red. E. WILGOCKI ET AL., Szczecin 2001, s. 93–100.

KURNATOWSKA 1989–1990 = Z. KURNATOWSKA, Archeologiczne świadectwa o najstarszych grobowcach w katedrze poznańskiej, „Roczniki Historyczne” 55–56, 1989–1990, s. 71–84.

KURNATOWSKA 2003 = Z. KURNATOWSKA, Proces formowania się państwa gnieźnieńskiego, w: Civitas Schinesghe cum pertinentiis, red. W. CHUDZIAK, Toruń 2003, s. 33–49.

LABUDA 1988e = G. LABUDA, Studia nad początkami państwa polskiego, t. 2, Poznań 1988.

LABUDA 1999 = G. LABUDA, Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna. Antologia tekstów źródłowych, Poznań 1999.

LALIK 1967 = T. LALIK, Sandomierskie we wcześniejszym średniowieczu. Prowincja, księstwo, województwo, w: Studia sandomierskie, red. T. WĄSOWICZ, J. PAZDUR, Warszawa 1967, s. 39–105.

LECIEJEWICZ 1983 = L. LECIEJEWICZ, Główne fazy rozwoju Szczecina we wczesnym średniowieczu w świetle badań na Wzgórzu Zamkowym, w: Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe, red. E. CNOTLIWY, L. LECIEJEWICZ, Wrocław 1983, s. 285–288.

LECIEJEWICZ 2000a = L. LECIEJEWICZ, Kołobrzeg – wczesne miasto na pomorskim wybrzeżu Bałtyku, w: Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu, red. L. LECIEJEWICZ, M. RĘBKOWSKI, Kołobrzeg 2000, s. 73–83.

LECIEJEWICZ, RĘBKOWSKI 2000 = L. LECIEJEWICZ, M. RĘBKOWSKI, Kołobrzeg. Średniowieczne miasto nad Bałtykiem, Kołobrzeg 2000.

ŁOSIŃSKI 1980 = W. ŁOSIŃSKI, Kolonizacja wewnętrzna ziem pomorskich w XI w., jej charakter i tło społeczne w świetle danych archeologii (na podstawie materiałów nekropolicznych), „Slavia Antiqua” 27, 1980, s. 65–77.

ŁOSIŃSKI 1996 = W. ŁOSIŃSKI, Miejsce Pomorza i Wielkopolski w kształtowaniu się gospodarki towarowo-pieniężnej w Polsce wczesnośredniowiecznej, „Slavia Antiqua” 37, 1996, s. 163–180.

ŁOSIŃSKI 2008 = W. ŁOSIŃSKI, Pomorze Zachodnie we wczesnym średniowieczu. Studia archeologiczne, Poznań 2008.

MAKOWIECKI 2008 = D. MAKOWIECKI, Użytkowanie zwierząt i konsumpcja mięsa w średniowieczu w świetle badań archeozoologicznych. Wybrane zagadnienia, w: Źródła historyczne wydobywane z ziemi, red. S. SUCHODOLSKI, Wrocław 2008, s. 57–77.

MATLA-KOZŁOWSKA 2008 = M. MATLA-KOZŁOWSKA, Pierwsi Przemyślidzi i ich państwo (od X do połowy XI wieku). Ekspansja terytorialna i jej polityczne uwarunkowania, Poznań 2008.

MOLAK, SUCHECKA, BOGDANOWICZ 2019 = M. MOLAK, E. SUCHECKA, W. BOGDANOWICZ, Badania genetyczne szczątków kostnych z cmentarzysk na pograniczu mazowiecko-ruskim, w: Początki chrześcijaństwa na pograniczu mazowiecko-ruskim w świetle wyników badań wybranych cmentarzysk, red. A. BUKO, Warszawa 2019, s. 233–248.

MOŹDZIOCH 2000b = S. MOŹDZIOCH, Śląsk między Gnieznem a Pragą, w: Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. SAMSONOWICZ, Kraków 2000, s. 169–198.

PACUSKI 2019 = K. PACUSKI, Wschodnia granica Mazowsza w średniowieczu w świetle danych historycznych (X–XV w.), w: Początki chrześcijaństwa na pograniczu mazowiecko-ruskim w świetle wyników badań wybranych cmentarzysk, red. A. BUKO, Warszawa 2019, s. 15–32.

POLESKI 2013 = J. POLESKI, Małopolska w VI–X wieku. Studium archeologiczne, Kraków 2013.

RADWAŃSKI 2000 = K. RADWAŃSKI, Kraków głównym ośrodkiem organizacji protopaństwowej Wiślan, w: Archeologia w teorii i praktyce, red. A. BUKO, P. URBAŃCZYK, Kraków 2000, s. 525–555.

RATAJCZYK 2013 = Z. RATAJCZYK, The Cemetery in Ciepłe – Current Research Results, w: Scandinavian Culture in Medieval Poland, red. S. MOŹDZIOCH, B. STANISŁAWSKI, P. WISZEWSKI, Wrocław 2013, s. 323–351.

RĘBKOWSKI 2007 = M. RĘBKOWSKI, Chrystianizacja Pomorza Zachodniego. Studium archeologiczne, Szczecin 2007.

RĘBKOWSKI 2014 = M. RĘBKOWSKI, Cmentarz chrześcijański wieków średnich i jego początki w Polsce. Głos w dyskusji na temat „chrystianizacji śmierci”, „Saeculum Christianum” 31, 2014, s. 39–51.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2009 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Zespoły rezydencjonalne i kościoły centralne na ziemiach polskich do połowy XII wieku, Kraków 2009.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2016a = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Kościół św. Jana w Gieczu – między przesłaniem a tajemnicą, w: Gród piastowski w Gieczu – geneza, funkcja, kontekst, red. M. KARA, T. KRZYSZTOFIAK, A.M. WYRWA, Poznań 2016, s. 179–207.

SAWICKI 1998 = T. SAWICKI, Gnieźnieński zespół grodowy w świetle najnowszych badań, w: Studia z dziejów cywilizacji. Studia ofiarowane Profesorowi Jerzemu Gąssowskiemu w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej, red. A. BUKO, Warszawa 1998, s. 207–216.

SOSNOWSKA 2010b = E. SOSNOWSKA, Stan badań archeologicznych nad wczesnośredniowiecznym grodem przemyskim ulokowanym na Wzgórzu Zamkowym, w: Przemyśl wczesnośredniowieczny, red. E. SOSNOWSKA, Warszawa 2010 (Origines Polonorum, t. 3), s. 177–189.

STANISŁAWSKI 2013 = B. STANISŁAWSKI, Jómswikingowie z Wolina-Jómsborga. Studium archeo­logiczne przenikania kultury skandynawskiej na ziemie polskie, Wrocław 2013

SUCHODOLSKI 2012a = S. SUCHODOLSKI, Numizmatyka średniowieczna. Moneta źródłem archeologicznym, historycznym i ikonograficznym, Warszawa 2012.

TESKE 2000 = G. TESKE, Ze studiów nad osadnictwem grodowym w południowo-wschodniej Wielkopolsce, „Slavia Antiqua” 41, 2000, s. 107–128.

TROJAN 2014 = M. TROJAN, Grodzisko w Czerchowie na tle lokalnej sytuacji osadniczo-kulturowej we wczesnym średniowieczu, w: Archeologia o początkach Łęczycy, t. 2, red. R. GRYGIEL, T. JUREK, Łódź 2014, s. 653–677.

TRZECIECKI 2011 = M. TRZECIECKI, Gród na Wzgórzu Tumskim, w: Płock wczesnośredniowieczny, red. A. GOŁEMBNIK, Warszawa 2011, s. 101–148.

WADYL 2019d = S. WADYL, Obrzędowość pogrzebowa, w: Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, red. S. WADYL, Gdańsk 2019, s. 53–90.

WOŁOSZYN 2013 = M. WOŁOSZYN, Grody Czerwieńskie i problem wschodniej granicy monarchii pierwszych Piastów. Stan i perspektywy badań, w: Studia nad dawną Polską, red. T. SAWICKI, Gniezno 2013, s. 85–116.

WRÓBLEWSKI 2001 = W. WRÓBLEWSKI, U źródeł kasztelanii liwskiej. Wczesnośredniowieczne struktury osadnicze w dorzeczu Liwca, w: Najstarsze dzieje Podlasia w świetle źródeł archeologicznych, red. B. BRYŃCZAK, P. URBAŃCZYK, Siedlce 2001, s. 205–228.

ZAITZ 1977 = E. ZAITZ, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Krakowie na Zakrzówku, „Materiały Archeologiczne” 17, 1977, s. 53–169.

ZOLL-ADAMIKOWA 1971 = H. ZOLL-ADAMIKOWA, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopolski, cz. 1: Źródła, Wrocław–Warszawa–Kraków 1971.