Międzyrzecze Wisły, Drwęcy i Osy pod koniec X i w pierwszym ćwierćwieczu XI wieku. Zanim powstała ziemia chełmińska .......... 401
Streszczenie
THE INTERFLUVE OF THE VISTULA, DRWĘCA, AND OSA AT THE TURN OF THE 11TH CENTURY: BEFORE THE EMERGENCE OF THE CHEŁMNO LAND
The chronology and scale of early Piast expansion into Vistula Pomerania, as well as the genesis of the territorial unit centered on the Chełmno stronghold—variously defined as a castellany or the “Chełmno Land”—must be examined through an integrated analysis of written and archaeological sources. The spatial distribution of silver hoards, including those found in Uście and Topolinek, suggests that Piast interest in this region dates back at least to the 970s, a development likely linked to the strategic significance of the lower Vistula. A pivotal role was played by the center in Culmine, situated at the crossroads of long-distance trade routes, whose relics are currently located within the village of Kałdus. Between the 990s and the 1030s, the core of this complex consisted of a tripartite, two-hectare stronghold (gród), a peripheral settlement, and a cemetery. The scale of the site, its significant demographic potential, and the nature of recovered artifacts indicate that this center belongs to the group of primary settlement hubs identified in historiography as sedes regni principales, associated with the reign of Bolesław the Brave. Compelling evidence suggests that the actual process of christianizing Vistula Pomerania originated from this particular site. Furthermore, the configuration of long-distance routes and settlement patterns indicates that this area was closely tied to Greater Poland—specifically, the Gniezno region — forming a fundamental pillar of the state on its northeastern frontier. The role of the Chełmno stronghold, as documented in the archaeological record, demonstrates that the demarcation of its associated territory (comprising primarily the northwestern and southwestern portions of the Vistula-Drwęca-Osa interfluve) took place during the reigns of Bolesław the Brave and Mieszko II.
BIBLIOGRAFIA
BIENIAK 1963a = J. BIENIAK, Rola Kujaw w Polsce piastowskiej, „Zapiski Kujawskie” 1, 1963, s. 27–71.
BIENIAK 1963b = J. BIENIAK, Państwo Miecława. Studium analityczne, Warszawa 1963.
BIENIAS 1997 = D. BIENIAS, Warunki środowiska przyrodniczego wczesnośredniowiecznego szlaku komunikacyjnego z Kujaw do Prus, w: Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus (XI wiek). Studia i materiały, red. W. CHUDZIAK, Toruń 1997, s. 33–55.
BŁASZCZYK 2017 = D. BŁASZCZYK, Między niebem a ziemią. Groby komorowe na obszarze państwa pierwszych Piastów, Warszawa 2017.
BŁASZCZYK 2020b = D. BŁASZCZYK, Wyposażenie zmarłych, w: Wczesnośredniowieczne i nowożytne cmentarzysko w Pniu, red. D. POLIŃSKI, Toruń 2020, s. 89–142.
BŁĘDOWSKI, CHUDZIAK 2019 = P. BŁĘDOWSKI, W. CHUDZIAK, Pawłówek, gm. Sicienko (stanowisko 11), w: Wczesnośredniowieczne grodziska w Polsce, t. 1, Powiat bydgoski województwo kujawsko-pomorskie, red. W. CHUDZIAK, J. BOJARSKI, Wrocław 2019, s. 131–172.
BOGUCKI 2010a = M. BOGUCKI, Między wagą a mieczem. Kupcy wikińscy w świetle źródeł pisanych i archeologicznych, „Pruthenia” 5, 2010, s. 17–66.
BOJARSKI 2012 = J. BOJARSKI, Wczesnośredniowieczny mikroregion osadniczy w Napolu na ziemi chełmińskiej. Wytwórczość garncarska jako źródło poznania lokalnych procesów osadniczych, Toruń 2012.
BOJARSKI 2020 = J. BOJARSKI, Obrzędowość pogrzebowa w strefie chełmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu, t. 9, Toruń 2020 (Mons Sancti Laurentii, t. 9).
BUKO 2015 = Bodzia. A Late Viking-Age Cemetery in Central Poland, red. A. BUKO, Leiden–Boston 2015.
BUKO 2021 = A. BUKO, Świt państwa polskiego, Warszawa 2021.
CHUDZIAK 1991 = W. CHUDZIAK, Periodyzacja rozwoju wczesnośredniowiecznej ceramiki z dorzecza dolnej Drwęcy (VII-XI/XII w.). Podstawy chronologii procesów zasiedlenia, Toruń 1991.
CHUDZIAK 1996 = W. CHUDZIAK, Zasiedlenie strefy chełmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu (VII–XI wiek), Toruń 1996.
CHUDZIAK 1997b = W. CHUDZIAK, Wczesnośredniowieczny szlak komunikacyjny z Kujaw do Prus – studium archeologiczne, w: Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus (XI wiek). Studia i materiały, red. W. CHUDZIAK, Toruń 1997, s. 9–32.
CHUDZIAK 1998 = W. CHUDZIAK, Dalekosiężne szlaki komunikacyjne w strefie chełmińsko-dobrzyńskiej w X–XI wieku, w: Benedyktyńska praca. Studia historyczne ofiarowane O. Pawłowi Sczanieckiemu OSB, Tyniec 1998, s. 101–118.
CHUDZIAK 2001 = W. CHUDZIAK, Wczesnośredniowieczne komory grobowe z Kałdusa pod Chełmnem na Pomorzu Wschodnim, „Slavia Antiqua” 42, 2001, s. 63–96.
CHUDZIAK 2003b = W. CHUDZIAK, Stan badań nad wczesnym średniowieczem ziemi chełmińskiej – główne tezy i perspektywy badawcze, w: Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, t. 5, red. W. CHUDZIAK, A. SOSNOWSKA, Toruń 2003, s. 9–34.
CHUDZIAK 2013 = W. CHUDZIAK, Forms of State-Bonds in the Lower Wisła River Basin During the Early Piast Period – Casus: terra Culmensis, w: Consensus or Violence? Cohesive Forces in Early and High Medieval Societies, red. S. MOŹDZIOCH, P. WISZEWSKI, Wrocław 2013, s. 83–111.
CHUDZIAK ET AL. 2019 = W. CHUDZIAK, P. BŁĘDOWSKI, J. BOJARSKI, R. KAŹMIERCZAK, M. WEINKAUF, Katalog grodzisk ziemi chełmińskiej – w ćwierć wieku później, w: Współczesne metody badań
wczesnośredniowiecznych grodów Europy Środkowo-Wschodniej, red. K. CHRZAN, S. MOŹDZIOCH, S. RODAK, Wrocław 2019, s. 21–35.
CHUDZIAK ET AL. 2024 = W. CHUDZIAK, J. BEDNARCZYK, D. MALARCZYK, A. MUSIAŁOWSKI, H. KÓČKA-KRENZ, B. KAŹMIERCZAK, P. BŁĘDOWSKI, M. WEINKAUF, Early Medieval Hoard from Gąski near Inowrocław. The Oldest (?) Silver Deposit in the Piast-era Kuyavia, „Praehistorische Zeitschrift” 2024.
CHUDZIAK, BOJARSKI 2019 = Wczesnośredniowieczne grodziska w Polsce, t. 1: Powiat bydgoski. Województwo kujawsko-pomorskie, red. W. CHUDZIAK, J. BOJARSKI, Wrocław 2019.
CHUDZIAK, BOJARSKI, STAWSKA 2010 = W. CHUDZIAK, J. BOJARSKI, V. STAWSKA, Chronologia cmentarzyska, w: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4), red. W. CHUDZIAK, Toruń 2010 (Mons Sancti Laurentii, t. 5), s. 105–120.
CHUDZIAK, KAŹMIERCZAK, NIEGOWSKI 2016 = W. CHUDZIAK, R. KAŹMIERCZAK, J. NIEGOWSKI, Podwodne dziedzictwo archeologiczne Polski. Katalog stanowisk (badania 2010–2015), Toruń 2016.
CHUDZIAK, KURZYŃSKA 2012 = W. CHUDZIAK, M. KURZYŃSKA, Wczesne średniowiecze, w: Zamek w Grudziądzu w świetle badań archeologiczno-architektonicznych. Studia i materiały, red. M. WIEWÓRA, Toruń 2012, s. 173–190.
CHUDZIAK, SIEMIANOWSKA 2017 = W. CHUDZIAK, E. SIEMIANOWSKA, Z badań nad systemem komunikacji we wczesnym średniowieczu, w: Pradoliny pomorskich rzek. Kontakty kulturowe i handlowe społeczeństw w pradziejach i wczesnym średniowieczu, red. M. FUDZIŃSKI, W. ŚWIĘTOSŁAWSKI, W. CHUDZIAK, Gdańsk 2017, s. 293–300.
CHUDZIAK, WEINKAUF 2019 = W. CHUDZIAK, M. WEINKAUF, Wczesnośredniowieczne grodziska w Polsce, t. 7: Powiat toruński. Województwo kujawsko-pomorskie, Toruń 2019.
DERWICH 1980 = M. DERWICH, Testament Bolesława Krzywoustego w polskiej historiografii średniowiecznej, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia” 1980, t. 33, s. 113–153.
DŁUGOSZ ROCZNIKI = Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. 1–2, red. J. DĄBROWSKI, Warszawa 1961
FMP = Frühmittelalterliche Münzfunde aus Polen. Inventar II – Pommern, red. M. BOGUCKI, P. ILLISCH, S. SUCHODOLSKI, Warszawa 2016.
GABRIEL 1991 = I. GABRIEL, Hofkultur, Heerwesen, Burghandwerk, Hauswirtschaft, w: Starigard/Oldenburg. Ein slawischer Herrschersitz des frühen Mittelalters in Ostholstein, red. M. MÜLLER-WILLE, Neumünster 1991, s. 181–250.
HILCZERÓWNA 1956 = Z. HILCZERÓWNA (KURNATOWSKA), Ostrogi polskie z X–XIII wieku, Poznań 1956.
IBRAHIM IBN JAKUB = Relacja Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich w przekładzie al-Bekriego, wyd. T. Kowalski, Kraków 1946 (Monumenta Poloniae Historica. Series Nova, t. 1).
JAN KANAPARIUSZ = Św. Wojciecha biskupa i męczennika Żywot pierwszy, wyd. J. KARWASIŃSKA, Warszawa 1962 (Monumenta Poloniae Historica, Series Nova, t. 4/1), s. 3–84.
JANIAK, KACZMAREK 2016 = T. JANIAK, Ł. KACZMAREK, Osadnictwo wczesnośredniowieczne na terenie Gniezna i w jego regionie, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, Warszawa 2016, s. 105–118.
JANOWSKI 2015 = A. JANOWSKI, Groby komorowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Problemy wybrane, Szczecin 2015.
KARA 2009 = M. KARA, Najstarsze państwo Piastów – rezultat przełomu czy kontynuacji? Studium archeologiczne, Poznań 2009.
KAŹMIERCZAK, RYBKA 2010 = R. KAŹMIERCZAK, K. RYBKA, Wczesnośredniowieczny miecz z grobu 364, w: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4), red. W. CHUDZIAK, Toruń 2010 (Mons Sancti Laurentii, t. 5), s. 175–179.
KRONIKA GALLA 1989 = ANONIM TZW. GALL, Kronika polska, tłum. R. GRODECKI, oprac. M. PLEZIA, wyd. 6, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989 (Biblioteka Narodowa. Seria I, nr 59).
KRONIKA MISTRZA WINCENTEGO 1974 = Mistrza Wincentego Kronika Polska, tłum. K. ABGAROWICZ, B. KÜRBIS, wstęp i komentarze B. KÜRBIS, Warszawa 1974.
KRONIKA WIELKOPOLSKA = Kronika wielkopolska, tłum. K. ABGAROWICZ, oprac. B. KÜRBIS, Warszawa 1965.
KURZYŃSKA 2014 = M. KURZYŃSKA, Wczesnośredniowieczne podgrodzie w Świeciu n. Osą, gm. loco, stan. 1, woj. kujawsko-pomorskie w świetle badań archeologicznych, „Rocznik Grudziądzki” 22, 2014, s. 23–64.
LABUDA 1954a = G. LABUDA, Stanowisko ziemi chełmińskiej w państwie krzyżackim w latach 1228–1454, „Przegląd Historyczny” 45, 1954, s. 280–337.
ŁĘGA 1930 = W. ŁĘGA, Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na podstawie wykopalisk, Toruń 1930.
ŁOSIŃSKI 2002 = W. ŁOSIŃSKI, W sprawie „wschodniej drogi” dopływu monet arabskich do Wielkopolski w X wieku, w: Moneta mediaevalis. Studia numizmatyczne i historyczne ofiarowane Profesorowi Stanisławowi Suchodolskiemu w 65. rocznicę urodzin, Warszawa 2002, s. 185–192.
MUSIAŁOWSKI 2010 = A. MUSIAŁOWSKI, Analiza numizmatyczna wczesnośredniowiecznych monet, w: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4), red. W. CHUDZIAK, Toruń 2010 (Mons Sancti Laurentii, t. 5), s. 139–157.
PIASEK, ŚWIECHOWSKI 1997 = D. PIASEK, Z. ŚWIECHOWSKI, Szlak świętego Wojciecha. Przewodnik, Warszawa 1997.
POLIŃSKI 2020 = Wczesnośredniowieczne i nowożytne cmentarzysko w Pniu, red. D. POLIŃSKI, Toruń 2020.
POWIERSKI 1973 = J. POWIERSKI, Studia nad strukturą administracyjno-terytorialną ziemi chełmińskiej i michałowskiej w okresie piastowskim, „Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Prace Wydziału Nauk Humanistycznych”, Seria C, nr 13, Prace Komisji Historii, t. 9, s. 4–86.
PRANKE 2023 = P. PRANKE, The „Barbarian” Borderlands between East and West: The First Piast Dynasty as an Organiser of Interregional Trade – A Comparative Approach, w: Continuation or Change? Borders and Frontiers in Late Antiquity and Medieval Europe: Landscape of Power Network, Military Organisation, and Commerce, red. G. LEIGHTON, Ł. RÓŻYCKI, P. PRANKE, London 2023.
RAJEWSKI 1965 = Z. RAJEWSKI, 10 000 lat Biskupina i jego okolic, Warszawa 1965.
ROZMUS 2015 = D. ROZMUS, Zobowiązania prawne księcia Mieszka I wobec swoich drużynników w świetle kroniki Ibrahima ibn Jakuba, „Roczniki Administracji i Prawa” 15/2, 2015, s. 105–116.
STEUER 1997 = H. STEUER, Waagen und Gewichte aus dem mittelalterlichen Schleswig. Funde des 11. bis 13. Jahrhunderts aus Europa als Quellen zur Handels- und Währungsgeschichte, Bonn 1997 (Zeitschrift für Archaeologie des Mittelalters, 10).
STRZELCZYK 1992 = J. STRZELCZYK, Mieszko Pierwszy, Poznań 1992.
WACHOWSKI 1974 = K. WACHOWSKI, Wagi i odważniki na Śląsku wczesnośredniowiecznym na tle porównawczym, „Przegląd Archeologiczny” 22, 1974, s. 173–202.
WADYL 2017 = S. WADYL, Studia nad kształtowaniem się pogranicza pomorsko- i mazowiecko-pruskiego we wczesnym średniowieczu, Olsztyn 2017.
WADYL 2019a = Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, red. S. WADYL, Gdańsk 2019.
ŻAK 1963 = J. ŻAK, „Importy” skandynawskie na ziemiach zachodniosłowiańskich od IX do XI wieku (część katalogowa), Poznań 1963.
ŻAK 1967 = J. ŻAK, „Importy” skandynawskie na ziemiach zachodniosłowiańskich od IX do XI wieku (część analityczna), Poznań 1967.
ŻAK, MAĆKOWIAK-KOTKOWSKA 1988 = J. ŻAK, L. MAĆKOWIAK-KOTKOWSKA, Studia nad uzbrojeniem środkowoeuropejskim VI–X wieku. Zachodniosłowiańskie i słowiańskie ostrogi o zaczepach haczykowato zagiętych do wnętrza, Poznań 1988.
