Podróż do Polski oraz w inne strony zamieszkiwane przez Ormian, których przodkowie przybyli z miasta Ani
Słowa kluczowe:
Minas Bższkianc, Zakon Mekhitaristów, iaspora ormiańska w Polsce, Krym, Mołdawia, Wołoszczyzna, Węgry, Bułgaria, wyprawy badawczeStreszczenie
Minas Bższkianc (1777-1751) był ormiańskim filologiem, pedagogiem, historykiem, etnografem, muzykologiem, członkiem zakonu Mechitarystów. W 1804 roku w Wenecji został wyświęcony na księdza i uzyskał stopień wardapeta, to jest doktora teologii. Udzielał się następnie jako nauczyciel i wychowawca w szkole klasztornej przygotowującej kandydatów do zakonu i do kapłaństwa. W tych latach pojawiły się u niego zainteresowania językowe i pedagogiczne. Był znawcą wielu języków: tureckiego, arabskiego, perskiego, tatarskiego, łacińskiego, włoskiego, francuskiego i rosyjskiego. Nauczał w szkołach w Konstantynopolu, Trapezuncie, Odessie, Karasubazarze. Pisał podręczniki szkolne i brał udział w opracowaniu nowego systemu notacji muzycznej. Na potrzeby szkolne przełożył na ormiański język pospolity (aszcharabar) powieść Daniela Defoe Robinson Cruzoe. W latach 1820-1847 pracował wśród Ormian katolików w Rosji. W 1830 roku w drukarni klasztoru Mechitarystów na wyspie San Lazzaro w Wenecji opublikował książkę pt.: Podróż do Polski oraz w inne strony zamieszkiwane przez Ormian, których przodkowie przybyli z miasta Ani. W pierwszej jej części zawarł historię Królestwa Armenii pod rządami dynastii Bagratunich (IX–XI w.). Wierzył bowiem, że po upadku stolicy „tysiąca i jeden kościołów”, ocalali wychodźcy skierowali się w stronę Pontu, Bułgarii, Wołoszczyzny, Mołdawii, Krymu i Polski. Mit pochodzenia wszystkich Ormian tych regionów od uchodźców z tego miasta odegrał ważną rolę w historiografii ormiańskiej. W Polsce upowszechnił go w XIX wieku dominikanin, a zarazem Ormianin, ks. Sadok Barącz.
Rozdziały
-
I. CZĘŚĆ PIERWSZA, TO JEST WIADOMOŚCI O ANI I ANITACH
-
II. CZĘŚĆ DRUGA, BĘDĄCA W ISTOCIE HISTORIĄ NASZEJ PODRÓŻY
-
1. Polscy Ormianie – potomkowie dawnych mieszkańców Ani .......... 139
-
2. Ormianie w rosyjskiej części Polski .......... 195
-
3. Ormiańscy mieszkańcy Bukowiny .......... 277
-
4. Potomkowie dawnych mieszkańców Ani w Madżarstanie .......... 283
-
5. Potomkowie dawnych mieszkańców Ani w Mołdawii i na Wołoszczyźnie .......... 299
-
6. Bułgaria .......... 305
-
7. Podróż do Noworosji .......... 314
-
8. Tauryda, czyli Półwysep Krymski .......... 326
-
9. Północna część Noworosji .......... 504
-
III. CZĘŚĆ TRZECIA, KTÓRA STANOWI UZUPEŁNIENIE [OPISU] NASZEJ PODRÓŻY
-
1. Ormianie Tatarii .......... 517
-
2. Ormianie na Kaukazie i w Gruzji .......... 532
Downloads
Bibliografia
Agopsowicz M., Ormianie kamienieccy w ostatniej ćwierci XVII wieku – próba rekonstrukcji spisu imiennego, „Lehahayer. Czasopismo poświęcone dziejom Ormian polskich” 6, 2019, s. 5-69, https://doi.org/10.12797/LH.06.2019.06.01
Agopsowicz M., Ormianie kamienieccy w ostatniej ćwierci XVII wieku. Uzupełnienie spisu imiennego na podstawie kolejnych źródeł, „Lehahayer. Czasopismo poświęcone dziejom Ormian polskich” 8, 2021, s. 43-104, https://doi.org/10.12797/LH.08.2021.08.02
The Armenian People from Ancient to Modern Times, red. R. G. Hovannisian, t. 1: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century, New York 1997
Armenier im östlichen Europa. Eine Anthologie, red. T. Ganjalyan, S. Troebst, B. Kovács, Wien–Köln–Weimar 2018, Armenier im Östlichen Europa / Armenians in Eastern Europe, t. 1
Armenopolis: Armenian Culture and Art in Gherla, oprac. H. Buschhausen et al., przedm. A. Varduca-Horenian, Bukarest 2002
[Armianskije] Армянские древности Таврическо полуострова [Ormiańskie starożytności Półwyspu Krymskiego], przeł. Х. Кушнерев [Ch. Kusznerow], „Записок Одесского Общества Историии Древностей” [Zapiski Odeskiego Towarzystwa Historii i Starożytności] 10, 1877, s. 441-451
[Bajburtskij A. M., Timirgazin A. D.] Байбуртский А. М., Тимиргазин A. Д., К вопросу о локализации средневекового армянского города Казарат в Крыму [W sprawie lokalizacji średniowiecznego ormiańskiego miasta Kazarat na Krymie], „Պատմա բանասիրական Հանդես” [Czasopismo Historyczno-Filologiczne] 2001, 3, s. 265-269
Balakian K., The Ruins of Ani: A Journey to Armenia’s Medieval Capital and Its Legacy, przeł. i wstępem opatrzyli P. Balakian, A. Arkun, New Brunswick, NJ 2019, https://doi.org/10.36019/9781978802940
Balard M., La Romanie génoise (XIIe-début du XVe siècle), t. 2, Gênes 1978
Balzer O., Sądownictwo ormiańskie w średniowiecznym Lwowie, Lwów 1909, Studia nad Historią Prawa Polskiego, t. 4, z. 1
Balzer O., Statut ormiański w zatwierdzeniu Zygmunta I z r. 1519, Lwów 1910, Studia nad Historią Prawa Polskiego, t. 4, z. 2
Barącz S., O rękopismach kapituły ormiańskiej lwowskiej, „Dziennik Literacki” 1853, nr 34, s. 265-267; nr 35, s. 274-275; nr 36, s. 283-284; nr 37, s. 290; nr 40, s. 314-315
Barącz S., Pamiątki jazłowieckie, Lwów 1862
Barącz S., Rys dziejów ormiańskich, Tarnopol 1869
Barącz S., Żywoty sławnych Ormian w Polsce, Lwów 1856
Ber J., Ormianie polscy w Besarabii, „Lehahayer. Czasopismo poświęcone dziejom Ormian polskich” 4, 2017, s. 99-147, https://doi.org/10.12797/LH.04.2017.04.04
Bernád R., Kovács B., The Armenian Catholic Collective Archive in Armenopolis: Repertory, Budapest–Gyulafehérvár–Leipzig 2011
Blažejovsky D., I Teatini e i Pontifici Collegi Armeno e Ucraino di Leopoli (1665-1784), „Regnum Dei. Collectanea Theatina a Clericis Regularibus edita” 1979, s. 205-248
Blažejovsky D., Ukrainian and Armenian Pontifical Seminaries of Lviv (1664-1784), „Analecta Ordinis S. Basilii Magni. Series 2, Sectio 1: Opera” 29, 1975
[Bożko O.] Божко O., Україна очима вірменських літописців ХV-XVII століть. Кам’янецький літопис [Ukraina oczyma ormiańskich kronikarzy XV-XVII stulecia. Kronika kamieniecka], „Київ” [Kijów] 1-2, 2015, s. 88-118; 3-4, 2015, s. 111-131
[Bragina T. A., Wasiljewa N. W.] Брагина T. A., Васильева Н. В., Путешествие по дворянским имениям Крыма [Podróż po ziemiańskich majątkach Krymu], Симферополь
[Symferopol] 2005, Забытые имена [Zapomniane imiona]
Bryer A.,Winfield D., The Byzantine Monuments and Topography of the Pontos, Washington 1985, Dumbarton Oaks Studies, t. 20
[Chaczturian W.] Хачатурян B., К вопросу об участии астраханских Армян в економическом развитии Юга России (ХIIIв.) [Udział Ormian w Astrachaniu w rozwoju gospodarczym południowej Rosji w XVIII stuleciu], „Պատմա բանասիրական Հանդես” [Czasopismo historyczno-filologiczne] 2000, 1, s. 93-106
Chrząszczewski J., Kościoły Ormian polskich / Lehahayoc‘ekel‘ec‘inere”, Warszawa 2001, Katalog Zabytków Ormiańskich, t. 1
Chrząszczewski J., Ormiańskie świątynie na Podolu / Vìrmens’kì cerkvì na Podìllì, Kraków 1998
Dachkévytch Y., Armenia and Ukraine, Lviv–New York 2001
[Daszkiewicz J. R.] Дашкевич Я. Р., Вірмени в Україні: Дорогами тисячоліть. Збірник наукових праць [Ormianie na Ukrainie: drogami tysiącleci. Zbiór prac naukowych], Львів [Lwów] 2012
Donabédian P., The Architect Trdat, w: Ani: World Architectural Heritage of a Medieval Armenian Capital, red. P. S. Cowe, Leuven 2001, s. 39-67, Armenian Texts and Studies, t. 16
Drost-Abgarjan A., Kovács B., Martí T., Catalogue of the Armenian Library in Elisabethpolis, Leipzig 2011, Armenian Cultural Heritage in the Carpathian Basin, t. 1
Far Away from Mount Ararat: Armenian Culture in the Carpathian Basin: Joint Exhibition of the Budapest History Museum and the National Széchényi Library [katalog wystawy], red. B. Kovács, E. Pál, Budapest–Leipzig 2013
Frazee Ch. A., Catholics and Sultans: The Church and the Ottoman Empire 1453-1923, London–New York 2006
Frolova A., Coins of the Golden Horde from the Crimea, Simferopol 2005
Ganjalyan T., Diaspora und Imperium: Armenier im vorrevolutionären Russland (17. bis 19.
Jahrhundert), Köln–Weimar–Wien 2016, Armenier im Östlichen Europa / Armenians in Eastern Europe, t. 4, https://doi.org/10.7788/9783412506803
Garabedian A., Komsałowa R., Podróże członka kongregacji mechitarystów w Wenecji Minasa Pażiśkiana jako źródło do historii Polski, Międzymorza, Bałkanów i Morza Czarnego, w: Itinera clericorum. Kulturotwórcze i religijne aspekty podróży duchownych, red. D. Quirini-Popławska, Ł. Burkiewicz, Kraków 2014, s. 591-597
[Giligjan A.] Гилигян А., Страници из историята на арменската колония в Пловдив и нейната църква „Св. Кеворк” – 1675-1828-1998 [Kartki z historii kolonii ormiańskiej w Płowdiwie i jej kościoła Świętego Keworka – 1675-1828-1998], Пловдив [Płowdiw] 2002
[Grigorian W. R.] Григорян B. P., История армянских колоний Украины и Польши. Армяне в Подолии [Historia kolonii ormiańskich Ukrainy i Polski. Ormianie na Podolu], Ереван [Erywań] 1980
[Hamada K., Isaka R.], Хамада K., Исака P., Венеция, Крым и Кавказ – путешествие Минаса Бжишкяна в его сочинении „Историа Понта” [Wenecja, Krym i Kaukaz – podróże Minasa Bższkiana w jego dziele „Historia Pontu”], w: Армяне Юга России: история, культура, общее будущее. Материалы III Международно йнаучной конференции (г. Ростов-на-Дону, 30-31 мая 2018 г.) [Ormianie południa Rosji: historia, kultura, wspólna przyszłość. Materiały III Międzynarodowej konferencji naukowej (m. Rostów nad Donem, 30-31 maja 2018], red. Г. Г. Матишов [G. G. Matiszow], Ростов-на-Дону [Rostów nad Donem] 2018, s. 206-208
Hetmani zaporoscy w służbie króla i Rzeczypospolitej, red. P. Kroll, M. Nagielski, M. Wagner, Zabrze 2010
Hupel W. A., Von den Kosaken. Nebst andern kürzern Aufsätzen. Der nordischen Miscellaneen 24stes und 25stes Stück, Ryga 1790
Iszchanian R., Książka ormiańska w latach 1512-1920, przeł. A. Pisowicz, Wrocław 1994, Książki o Książce
[Jucht A.] Юхт А., Правовое положение астраханских армян в первой половине XVIII в.
[Położenie prawne Ormian w Astrachaniu w pierwszej połowie XVIII w.], „Տեղեկագիր Հայկական ՍՍՀ Գործունեության. Հասարակական գործունեություն” [Biuletyn działalności Armeńskiej SRR. Działalność społeczna] 12, 1960, s. 47-60
Kajetanowicz D., Augustynowicz Jakób Stefan, w: Polski słownik biograficzny, t. 1, Kraków 1935, s. 185
Kajetanowicz D., Augustynowicz Jan Tobiasz, w: Polski słownik biograficzny, t. 1, Kraków 1935, s. 185
Kapral M., Urzędnicy miasta Lwowa w XIII-XVIII wieku, Toruń 2008, Spisy Urzędników Miejskich z Obszaru Dawnej Rzeczypospolitej, Śląska i Pomorza Zachodniego, t. 7: Ziemie Ruskie, z. 1: Lwów
Karpov S., The Crimea in the Medieval World, Roma 2019
Kettenhofen E., Tirdād und die Inschrift von Paikuli. Kritik der Quellen zur Geschichte Armeniens im späten 3. und frühen 4. Jh. n. Chr., Wiesbaden 1995
Khvalkov I. A., The Colonies of Genoa in the Black Sea Region: Evolution and Transformation, t. 1, Florence 2018, Routledge Research in Medieval Studies
Kiryk F., Z dziejów późnośredniowiecznego Kamieńca Podolskiego, w: Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i regionu, red. F. Kiryk, t. 1, Kraków 2000, s. 67-109
Kołodziejczyk D., The Crimean Khanate and Poland-Lithuania:International Diplomacy on the European Periphery (15th-18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents, Leiden–Boston 2011, The Ottoman Empire and Its Heritage: Politics, Society and Economy, red. S. Faroqhi, H. İnalcık, B. Ergene, t. 47, https://doi.org/10.1163/ej.9789004191907.i-1098
Krzyżanowski S., Kościół N. Maryi Panny w Mohylowie nad Dniestrem, Kraków 1867
Krzyżowski T., Likwidacja Papieskiego Kolegium Ormiańsko-Ruskiego we Lwowie w 1784 roku przez władze austriackie: geneza, przebieg, skutki, „Galicja. Studia i materiały” 10, 2024, s. 3-25, https://doi.org/10.15584/galisim.2024.10.1
Kurtyka J., Podole w czasach jagiellońskich. Studia i materiały, oprac. M. Wilamowski, przedm. P. Kurtyka, Kraków 2011, Maiestas, Potestas, Communitas, t. 4
Lane G., Early Mongol Rule in Thirteenth-Century Iran: A Persian Renaissance, London 2001, Studies in the History of Iran and Turkey
Lechicki C., Kościół ormiański w Polsce (zarys historyczny), przedm. D. Kajetanowicz, Lwów 1928
Les douze capitales d’Arménie, red. P. Donabédian, C. Mutafian, kartografia É. van Lauwe, Paris 2010
Link-Lenczowski A., Józef Potocki, w: Polski słownik biograficzny, t. 28, Wrocław–Warszawa– Kraków 1984, s. 597
Lint T. M. van, Grigor Magistros Pahlawuni. Die armenische Kultur aus der Sicht eines gelehrten Laien des 11. Jahrhunderts, „Ostkirchliche Studien” 61, 2012, s. 66-83
Ławrynowicz K., Karaimi na Krymie i w Europie Wschodniej. Studia z dziejów Karaimów w XV-XVIII wieku, Warszawa 2004
Ławrynowicz K., Ormiańska diaspora na Krymie w XIV-XVII w., Warszawa 2008
Majewski M. Ł., Ormianie w Zamościu w pierwszych trzech dekadach istnienia miasta (1580-1610), „Lehahayer. Czasopismo poświęcone dziejom Ormian polskich” 7, 2020, s. 5-41, https://doi.org/10.12797/LH.07.2020.07.01
[Majr] Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ [Katalog główny rękopisów ormiańskich Biblioteki Mechitarystów w Wenecji], t. 9, oprac. Հ. Ս. վ. Ճեմճեմեան [wardapet o. S. Czemczemian], Վենետիկ [Wenecja] 1998
[Margos A.] Маргос А., Арменската колония в Шуменпрез XVII-XIX в. [Ormiańska kolonia w Szumenie w XVII-XVIII w.], „Известия на Народния Музей Шумен” [Biuletyn Muzeum Narodowego w Szumenie] 4, 1967, s. 57-84
Mas B., I Teatini e l’unione degli Armeni di Leopoli con la Santa Sede, „Regnum Dei. Collectanea Theatina a Clericis Regularibus edita” 1951, s. 154-163
Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur, oprac. T. Wierzbowski, cz. 4: Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548), t. 2: Acta vicecancellariorum 1507-1535
[Mikaelian W. A.] Mикаелян В. A., История армянской колонии в Kрыму [Historia społeczności ormiańskiej na Krymie], Ереван [Erywań] 1964
Miławicki M., Przyczynek do ormiańsko-polskiego rodowodu Ajwazowskich. List arcybiskupa Gabriela Ajwazowskiego do ojca Sadoka Barącza z 1875 roku, „Lehahayer. Czasopismo poświęcone dziejom Ormian polskich” 8, 2021, s. 157-184, https://doi.org/10.12797/LH.08.2021.08.05
Mnatsakanyan P., Kultura języka ormiańskiego w dawnej Polsce [rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. K. Stopki], Kraków 2015, Armenian Foundation, [on-line:] https://fundacjaormianska.pl/assets/uraratu/Piruz_Mnatsakanyan_Kultura_jezyka_ormian.pdf
Muradyan G., Greek Authors and Subject Matters in the Letters of Grigor Magistros, „Revue des Études Arméniennes” 35, 2013, s. 29-77
Mutafian C., L’Arménie du Levant (XIe-XIVe siècle), t. 1-2, Paris 2012
Mutafian C., La saga des Arméniens de l’Ararat aux Carpates, Paris 2018
Nagy K., The Church-Union of the Armenians in Transylvania (1685-1715), Götingen 2021, Refo500 Academic Studies, t. 81
Nahapetian G., Gli Armeni cattolici in Georgia e le questioni fra cattolici armeni e georgiani, Venezia 1903
Niewiasty z pastorałami. Portrety ksień klasztoru benedyktynek ormiańskich we Lwowie: historia, konteksty, konserwacja, red. A. A. Zięba, Warszawa–Kraków 2021
Novoseltsev A., Khazars and Byzantium, Moscow 1990
[Nowoselcow A.P.] Новосельцев А. П., Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа [Państwo chazarskie i jego rola w historii Europy Wschodniej i Kaukazu], Москва [Moskwa] 1990
Obertyński Z., Legenda jazłowiecka. Przyczynek do krytyki podań ludowych w wiekach XVI i XVII, „Studia Źródłoznawcze. Commentationes” 7, 1962, s. 57-76; 8, 1963, s. 15-48
[Odincowa M., Otdelskij M.], Одинцова M., Отдельский M., Армянская католическая церковь в России: исторический и современный аспекты XVIII-XXI вв. [Ormiańskokatolicki Kościół w Rosji. Aspekt historyczny i współczesny, XVIII-XXI w.] „Религия и право” [Religia i prawo] 2011, 2, s. 26-37
Ormanian M., Kościół ormiański. Historia, doktryna, zarząd, reguły kanoniczne, liturgia, stan współczesny, przeł. i komentarzem opatrzył K. Stopka, Kraków 2004
Ormianie, red. B. Machul-Telus, Warszawa 2014, Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce, t. 6
Ormianie polscy. Odrębność i asymilacja [katalog wystawy], koncepcja książki, oprac. katalogu obiektów, dobór il. B. Biedrońska-Słota, red. A. Małkiewicz, Kraków 1999
Osipian A., Practices of Integration and Segregation: Armenian Trading Diasporas and Their Interaction with the Genoese and Venetian Colonies in the Eastern Mediterranean and the Black Sea, 1289-1484, w: Union in Separation: Diasporic Groups and Identities in the Eastern Mediterranean (1100-1800), red. G. Christ et al., Rome 2015, s. 349-361, Viella Historical Research, t. 1
Pál J., Armenians in Transylvania: Their Contribution to the Urbanization and the Economic Development of the Province, Cluj-Napoca 2005
Patlewicz B., Oblicza ormiańsko-azerbejdżańskiego konfliktu o Górski Karabach, „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 39, 2011, s. 145-158, https://doi.org/10.11649/sn.2011.026
Petrowicz G., L’Unione degli Armeni di Polonia con la Santa Sede, Roma 1950
Petrowicz G., La Chiesa armena in Polonia e nei paesi limitrofi, t. 1: 1350-1624, Roma 1971, Studia Ecclesiastica, t. 12; t. 3: 1686-1954, Roma 1988, Studia Ecclesiastica, t. 17
Polek J., Die Armenier in der Bukowina, Czernowitz 1906
Pop V. I., Armenopolis, eine barocke Gründungstadt, „Zeischrift für Siebenbürgische Landeskunde” 21, 1998, 2, s. 168-191
Przezdziecki A., Podole, Wołyń, Ukraina. Obrazy miejsc i czasów, t. 1, Wilno 1841
Przyboś A., Potocki Andrzej, w: Polski słownik biograficzny, t. 27, Wrocław–Warszawa–Kraków 1983, s. 790-792
Pułaski F., Kronika polskich rodów szlacheckich Podola, Wołynia i Ukrainy. Monografie i wzmianki, t. 1, Brody–Warszawa 1911
Quirini-Popławski R., The Art of the Genoese Colonies of the Black Sea Basin (1261-1475), Leiden 2023
Richard J., Le papauté et les missions d’Orient au moyen age (XIIIe-XVe siècles), Rome 1998, Collection de l’École Française de Rome, t. 33
Russel J. R., Zoroastrianism in Armenia, red. R. N. Frye, Cambridge, MA 1987, Harvard Iranian Series, t. 5
Rządzić i olśniewać. Klejnoty i jubilerstwo w Polsce w XVI i XVII wieku. Eseje, red. D. Nowacki, M. Piwocka, D. Szewczyk-Prokurat, Warszawa 2019
[Sanov I.] Санов И., Арменците в Силистра – минало и съвременност [Ormianie w Silistrze – przeszłość i teraźniejszość], Силистра [Silistra] 2003
[Sargsjan T.] Саргсян Т., Новые данные о строительстве и восстановлении армянских духовно-культурных центров в Каменец-Подольском [Nowe dane o budowie i renowacji ormiańskich centrów duchowo-kulturalnych w Kamieńcu Podolskim], w: Сборник материалов международной научной конференции „Художественная культура армянских общин на землях Речи Посполитой” [Zbiór materiałów międzynarodowej konferencji naukowej „Kultura artystyczna ormiańskich wspólnot na ziemiach Rzeczypospolitej], red. И. Н. Скворцова [I. N. Skvortsova], Мннск [Mińsk] 2013, s. 63-77
Sargsyan T. E., Minas Bżyszkian i jego relacja o Ormianach Lwowa, „Lehahayer. Czasopismo poświęcone dziejom Ormian polskich” 5, 2018, s. 159-193, https://doi.org/10.12797/LH.05.2018.05.07
[Sargsyan T. E., Petrosjan M.] Саргсян T., Петросян M., Крым. Монастырь Сурб Хач [Krym. Klasztor Surp Chacz], Симферополь [Symferopol] 2017
Sarkisjan A., Ormianie polscy i Apostolski Kościół Ormiański w XI-XVII w., przeł. J. Szokalski, Zabrze 2022
Scarabelli G., I Teatini a Leopoli, „Regnum Dei. Collectanea Theatina a Clericis Regularibus edita” 2003, s. 211-223
Schütz E., An Armeno-Kipchak Print from Lvov, „Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae” 13, 1961, s. 123-130
Shapira D., Karaite Studies: The Beginnings and Historical Development, Jerusalem 2003
Smirnow J., Katedra ormiańska we Lwowie. Dzieje archidiecezji ormiańskiej lwowskiej, Lwów–Przemyśl 2002
Stopka K., Armenia christiana. Unionistyczna polityka Konstantynopola i Rzymu a tożsamość chrześcijaństwa ormiańskiego (IV-XV w.), Kraków 2002, Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego – Polska Akademia Umiejętności, t. 9
Stopka K., Genealogia Torosowiczów, czyli o przodkach i rodzinie twórcy unii Ormian polskich z Kościołem katolickim, „Lehahayer. Czasopismo poświęcone dziejom Ormian polskich” 3, 2015, s. 7-61
Stopka K., „Jako ojczyc prawdziwy ojczyznę swą miłą chcąc tym lepiej przyozdobić”. Historia dział Michnowskich niegdyś Kamieniec Podolski broniących, w: Amicissima. Studia Magdalenae Piwocka oblata, t. 1, komitet honorowy księgi G. Korpal et al., Cracoviae–Nowy Sącz 2010, s. 245-254
Stopka K., Języki oswajane pismem. Alografia kipczacko-ormiańska i polsko-ormiańska w kulturze dawnej Polski, Kraków 2013
Stopka K., Mesrop z Kaffy († 1624). Ostatni przedunijny arcybiskup „wszystkich Ormian obojga płci, mieszkających we Lwowie, Kijowie, Łucku i Zamościu”, „Lehahayer. Czasopismo poświęcone dziejom Ormian polskich” 11, 2024, s. 173-206, https://doi.org/10.12797/LH.11.2024.11.02
Stopka K., Nieznane karty z dziejów szkolnictwa Ormian polskich: szkoła kościelna (tybradun) do XVII wieku, w: Virtuti et ingenio. Księga pamiątkowa dedykowana profesorowi Julianowi Dybcowi, red. A. K. Banach, Kraków 2013, s. 477-498
Stopka K., Ormianie w Polsce dawnej i dzisiejszej, Kraków 2000
Stopka K., Ormiańscy arcybiskupi Lwowa w średniowieczu, w: Vir sapiens. Księga dedykowana Profesorowi Krzysztofowi Ożogowi, red. L. Korczak, M. D. Kowalski, S. A. Sroka, Kraków 2024, s. 503-523
Stopka K., Początki biskupstwa ormiańskiego we Lwowie, „Rocznik Lwowski” 2017, s. 47-54
Stopka K., Stefan V Salmastecy, zwany też Kostandnupolsecy (zm. 1551), katolikos eczmiadzyński wszystkich Ormian, wykonujący władzę biskupią w ormiańskiej diecezji lwowskiej, w: Polski słownik biograficzny, t. 43, Warszawa–Kraków 2004, s. 152-154
Stopka K., Symonowicz (Szymonowicz, Simonowicz) Jan Jakub (1740-1816), arcybiskup ormiańskokatolicki Lwowa, w: Polski słownik biograficzny, t. 46, Warszawa–Kraków 2009, s. 245-250
Stopka K., Torosowicz Mikołaj, pierwszy ormiańskokatolicki arcybiskup Lwowa, w: Polski słownik biograficzny, t. 54, Warszawa–Kraków 2022, s. 434-444
Stopka K., Tumanowicz Jakub Walerian, ormiańskokatolicki arcybiskup Lwowa, w: Polski słownik biograficzny, t. 66, Warszawa–Kraków 2024, s. 3-8
Stopka K., Osiecki J., Siekierski K., Ormianie katolicy w Armenii i Gruzji. Historia, pamięć, tożsamość, Kraków 2015, Historia, Hereditas, Ecclesia, t. 1
Stopka K., Zięba A. A., Ormiańska Polska, Warszawa 2018
Stopka K., Zięba A. A., Artwich A., Agopsowicz M., Ormiańska Warszawa, Warszawa 2012.
Strzygowski J., Die Baukunst der Armenier und Europa, t. 1, Wien 1918
Szongott K., Genealogia familiilor armene din Transilvania. Luând în considerare înrudirea dintre ele şi etimologia numelor de familie şi a celor de botez, Bucureşti 2016
Tamáska M., Armenian Townscapes in Transylvania, Wien–Köln–Weimar 2018, Armenier im Östlichen Europa / Armenians in Eastern Europe, t. 6, https://doi.org/10.7788/9783412503291
Thomson R. W., A Bibliography of Classical Armenian Literature to 1500 AD, Turnhout 1995, Corpus Christianorum
Thomson R. W., Medieval Chroniclers of Ani: Hovhannes, Samvel, and Mkhitar, w: R. G. Hovannisian, Armenian Kars and Ani, Costa Mesa, CA 2011, s. 73-76, UCLA Armenian History and Culture Series: Historic Armenian Cities and Provinces, t. 3
[Timirgazin A. D.] Тимиргазин А. Д., Член армяно-католической конгрегации мхитари-стов на Острове св. Лазаря в Венеции Минас Бжшкянц (Минас Медици) [Członek ormiańskokatolickiej kongregacji mechitarystów na Wyspie Świętego Łazarza w Wenecji Minas Bższkianc (Minas Medici)], w: Исследования по армненистике в Украине [Badania armenistyczne na Ukrainie], red. Л. С. Хачикян [L. S. Chaczikian], t. 1, Симферополь [Symferopol] 2008, s. 112-116
Tryjarski E., Ze studiów nad rękopisami i dialektem kipczackim Ormian polskich, cz. 2: O nauce języków obcych w kolegium teatyńskim we Lwowie, „Rocznik Orientalistyczny” 23, 1960, 2, s. 30-55; cz. 3: Katalogi alumnów Kolegium teatyńskiego we Lwowie, „Rocznik Orientalistyczny” 24, 1961, 1, s. 43-96
[Tunmann I. E.] Тунманн И. Э., Крымское ханство [Krymskie chaństwo], Симферополь [Symferopol] 1991
Vásáry S., Armeno-Kipchak Parts from the Kamenets Chronicle, „Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae” 22, 1969, 2, s. 139-189
Waksmundzki L. W., Armenia. Przewodnik, Pruszków 2017
Wyrozumski J., Kazimierz Wielki, Wrocław–Warszawa–Kraków 2004
Zakrzewska-Dubasowa M., Historia Armenii, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990
Zięba A., Szlachectwa Ormian polskich od XIV do XX wieku (zarys problematyki), „Lehahayer. Czasopismo poświęcone dziejom Ormian polskich” 11, 2024, s. 7-181, https://doi.org/10.12797/LH.11.2024.11.01