Jagiellonowie na polskim tronie Trudne początki .......... 87

THE JAGIELLONIANS ON THE POLISH THRONE: DIFFICULT BEGINNINGS

This article outlines the most significant challenges arising from the accession of Władysław Jagiełło, Grand Duke of Lithuania, to the throne of the Kingdom of Poland in 1386. As events would unfold, he established a new dynasty—the Jagiellonians— whose subsequent three generations were to occupy the Polish throne. However, Jagiełło was an elective monarch; consequently, he had to contend initially with the powerful position of his consort, Queen Jadwiga of Anjou, the rightful heiress to the Kingdom. His standing strengthened following her childless death, when he gained the formal acceptance of the nobility and solidified his legitimacy through marriage to Anna of Cilli, a granddaughter of Casimir the Great. Furthermore, the King cultivated his own political faction, which ensured the stability of his reign. It was only his fourth wife, Sophia of Halszany, that bore him sons, for whom he sought to secure an unconditional hereditary right to the Polish throne. Due to a confluence of adverse political circumstances—including Vytautas’s attempts to gain the royal crown, which threatened the loss of the Lithuanian patrimony—Jagiełło ultimately lost this battle. The privilege issued in Jedlnia in 1430 established the Polish throne as elective within the dynasty. Throughout Jagiełło’s reign, a difficult coexistence with Lithuania persisted amidst the constant Teutonic threat. Following failed attempts to implement the terms of the Union of Krewo regarding the incorporation of Lithuania into Poland, subsequent unions sought to regularize these relations to maintain a semblance of unity. This process eventually culminated in a personal union following the accession of Casimir Jagiellon to the Polish throne in 1447.

BIBLIOGRAFIA

AKTA UNII = Akta unii Polski z Litwą 1385–1791, wyd. S. KUTRZEBA, W. SEMKOWICZ, Kraków 1932.

AKZ = Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tzw. Bernardyńskiego we Lwowie, t. 1–19, wyd. O. PIETRUSKI, X. LISKE, A. PROCHASKA, Lwów 1870–1906

BISKUP 1993 = M. BISKUP, Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim 1308–1521, Gdańsk 1993.

CODEX DIPLOMATICUS REGNI POLONIAE = Codex diplomaticus regni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae, wyd. M. DOGIEL, t. 1–4, Vilnae 1758–1764.

CODEX EPISTOLARIS SAECULI = Codex epistolaris saeculi decimi quinti, t. 1–3, wyd. A. SOKOŁOWSKI, J. SZUJSKI, A. LEWICKI, KRAKÓW 1876–1884.

CODEX EPISTOLARIS VITOLDI = Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430, wyd. A. PROCHASKA, Kraków 1882.

CZWOJDRAK 2012 = B. CZWOJDRAK, Zofia Holszańska. Studium o dworze i roli królowej w późnośredniowiecznej Polsce, Warszawa 2012.

DĄBROWSKI 1914 = J. DĄBROWSKI, Ostatnie lata Ludwika Wielkiego 1370–1382, Kraków 1914 (wydanie drugie: Kraków 2009).

DĄBROWSKI 1922 = J. DĄBROWSKI, Władysław I Jagiellończyk na Węgrzech (1440–1444), Warszawa 1922.

GĄSIOROWSKI 1972 = A. GĄSIOROWSKI, Itinerarium króla Władysława Jagiełły 1386–1434, Warszawa 1972 (wydanie drugie: Warszawa 2015).

GRYGIEL 1988 = J. GRYGIEL, Życie i działalność Zygmunta Korybutowicza. Studium z dziejów stosunków polsko-czeskich w pierwszej połowie XV wieku, Kraków 1988.

HALECKI 1919 = O. HALECKi, Dzieje unii jagiellońskiej, t. 1–2, Kraków 1919 (wydanie drugie: Warszawa 2013).

DŁUGOSZ ROCZNIKI = Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. 1–2, red. J. DĄBROWSKI, Warszawa 1961.

JÓŹWIAK ET AL. 2010 = S. JÓŹWIAK, K. KWIATKOWSKI, A. SZWEDA, S. SZYBKOWSKI, Wojna Polski i Litwy z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411, Malbork 2010.

KDW 3 = Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. 3, wyd. I. ZAKRZEWSKI, Poznań 1879.

KODEKS DYPLOMATYCZNY KATEDRY KRAKOWSKIEJ = Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej ś. Wacława, t. 2, wyd. F. PIEKOSIŃSKI, Kraków 1883.

KODEKS DYPLOMATYCZNY MAŁOPOLSKI = Kodeks dyplomatyczny Małopolski, t. 4, wyd. F. PIEKOSIŃSKI, Kraków 1905.

KOLANKOWSKI 1930 = L. KOLANKOWSKI, Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1, Warszawa 1930.

KRONIKA JANA Z CZARNKOWA 1872 = Kronika Jana z Czarnkowa, wyd. J. SZLACHTOWSKI, Lwów 1872 (Monumenta Poloniae Historica, t. 2).

KRONIKA JANA Z CZARNKOWA 1996 = Kronika Jana z Czarnkowa, tłum. J. ŻERBIŁŁO, oprac. M.D. KOWALSKI, Kraków 1996.

KRZYŻANIAKOWA 1972–1979 = J. KRZYŻANIAKOWA, Kancelaria królewska Władysława Jagiełły, cz. 1–2, Poznań 1972–1979.

KRZYŻANIAKOWA, OCHMAŃSKI 1990 = J. KRZYŻANIAKOWA, J. OCHMAŃSKI, Władysław II Jagiełło, Wrocław 1990.

KUCZYŃSKI 1980 = S.M. KUCZYŃSKI, Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411, Warszawa 1980.

KURTYKA 1997 = J. KURTYKA, Tęczyńscy. Studium z dziejów polskiej elity możnowładczej w średniowieczu, Kraków 1997.

LEHNS- UND BESITZURKUNDEN SCHLESIENS = Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen Fürstenthümer im Mittelalter, wyd. C. GRÜNHAGEN, H. MARKGRAF, t. 1–2, Leipzig 1881–1883.

LEWICKI 1892 = A. LEWICKI, Powstanie Świdrygiełły, Kraków 1892.

MALECZYŃSKA 1936 = E. MALECZYŃSKA, Rola polityczna królowej Zofii Holszańskiej na tle walki stronnictw w Polsce w latach 1422–1434, Lwów 1936.

MARZEC 2021 = A. MARZEC, Pod rządami nieobecnego monarchy. Królestwo Polskie 1370–1382, Kraków 2021.

MATRICULARUM REGNI POLONIAE SUMMARIA = Matricularum Regni Poloniae Summaria, t. 1–4, 5/1, wyd. T. WIERZBOWSKI; t. 5/2, wyd. J. PŁOCHA, A. RYBARSKI, I. SUŁKOWSKA-KURASIOWA, Warszawa 1905–1919, 1961.

NIKODEM 2004 = J. NIKODEM, Polska i Litwa wobec husyckich Czech w latach 1420–1433, Poznań 2004.

NIKODEM 2009 = J. NIKODEM, Jadwiga, król Polski, Wrocław 2009.

NIKODEM 2013 = J. NIKODEM, Witold, wielki książę litewski (1354 lub 1355 – 27 października 1430), Kraków 2013.

OLEJNIK 1996 = K. OLEJNIK, Władysław III Warneńczyk, Szczecin 1996.

OŻÓG 2004 = K. OŻÓG, Uczeni w monarchii Jadwigi Andegaweńskiej i Władysława Jagiełły (1384–1434), Kraków 2004.

PROCHASKA 1882 = A. PROCHASKA, Ostatnie lata Witolda, Warszawa 1882.

RACHUNKI DWORU KRÓLA WŁADYSŁAWA JAGIEŁŁY = Rachunki dworu króla Władysława Jagiełły i królowej Jadwigi z lat 1388–1420, wyd. F. PIEKOSIŃSKI, Kraków 1896.

ROMAN 1962 = S. ROMAN, Konflikt prawno-polityczny 1425–1430 a przywilej brzeski, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 14, 1962, z. 2, s. 63–92.

SOCHACKA 1993 = A. SOCHACKA, Jan z Czyżowa namiestnik Władysława Warneńczyka. Kariera rodziny Półkozów w średniowieczu, Lublin 1993.

SPERKA 2001 = J. SPERKA, Szafrańcowie herbu Stary Koń. Z dziejów kariery i awansu w późnośredniowiecznej Polsce, Katowice 2001.

SPERKA 2016 = J. SPERKA, Władysław książę opolski, wieluński, kujawski, dobrzyński, pan Rusi, palatyn Węgier i namiestnik Polski (1326/1330 – 8 lub 18 maja 1401), Kraków 2016.

SROKA 2025 = S.A. SROKA, Ludwik Węgierski, Warszawa 2025.

SZCZUR 2002 = S. SZCZUR, Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002.

URUSZCZAK 1999 = W. URUSZCZAK, Państwo pierwszych Jagiellonów, Warszawa 1999.

WRÓBEL 2016 = D. WRÓBEL, Elity polityczne Królestwa Polskiego wobec problemu krzyżackiego w czasach Władysława Jagieły, Lublin 2016.

WYROZUMSKI 1997 = J. WYROZUMSKI, Królowa Jadwiga. Między epoką piastowską i jagiellońską, Kraków 1997.

ZAWITKOWSKA 2015 = W. ZAWITKOWSKA, Walka polityczno-prawna o następstwo tronu po Władysławie Jagielle w latach 1424–1434, Rzeszów 2015.

ZBIÓR DOKUMENTÓW MAŁOPOLSKICH = Zbiór dokumentów małopolskich, cz. 1–8, wyd. S. KURAŚ, I. SUŁKOWSKA-KURAŚ, Kraków–Wrocław 1962–1975.