Przez dziurkę od klucza, czyli co wiemy, a czego nie wiemy o architekturze pierwszych Piastów .......... 165

THROUGH THE KEYHOLE: WHAT WE KNOW—AND WHAT WE DO NOT KNOW— ABOUT THE ARCHITECTURE OF THE FIRST PIASTS

The article presents an overview of the architectural remains of masonry structures currently known from the period of the reigns of the first two rulers of Poland. The state of research on these monuments varies: reconstructions and datings of individual buildings depend on the extent of archaeological investigations, as well as on their accessibility and state of preservation. Despite fundamental gaps in our knowledge, residential architecture is undoubtedly better recognized than, for example, the forms of the earliest cathedrals. Many opinions presented in the scholarly literature have the character of purely speculative claims. Nevertheless, research conducted over the past four decades has significantly contributed to the expansion of our knowledge. The accumulated evidence seems to picture Mieszko I and Bolesław the Brave as patrons who commissioned not only a network of fortified strongholds, but also masonry residences and churches that served as manifestations of a new, centralized authority and a new monotheistic religion. The importation of new ideas, building techniques, and architectural forms contributed to the syncretic character of this architecture, which drew inspiration from both southern and western artistic circles.

BIBLIOGRAFIA

BANASZAK ET AL. 2020 = Ostrów Lednicki – palatium Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Chronologia i kontekst, red. D. BANASZAK ET AL., Lednica 2020 (Biblioteka Studiów Lednickich. Fontes, t. 9).

BANASZKIEWICZ 1995 = J. BANASZKIEWICZ, Les lieux du pouvoir dans le haut Moyen Âge, w: Les lieux du pouvoir au Moyen Âge et à l’époque moderne, red. M. TYMOWSKI, Warszawa 1995, s. 11–28.

BANASZKIEWICZ 2016 = J. BANASZKIEWICZ, Giecz na Gallowej liście wielkich grodów Bolesława Chrobrego, w: Gród piastowski w Gieczu. Geneza, funkcja, kontekst, red. M. KARA, T. KRYSZTOFIAK, A.M. WYRWA, Poznań 2016, s. 75–90.

BARBIER 2001 = J. BARBIER, Le sacre dans le palais franc, w: Le sacré et son inscription dans l’espace à Byzance et en Occident, red. M. KAPLAN, Paris 2001, s. 25–51.

BIEDROŃ 1993a = A. BIEDROŃ, Kościół jednonawowy, w: U progu chrześcijaństwa w Polsce. Ostrów Lednicki, t. 1, red. K. ŻUROWSKA, Kraków 1993 (Biblioteka Studiów Lednickich, t. 2, seria C, t. 8), s. 91–102.

BIEDROŃ 1993b = A. BIEDROŃ, Kościół, w: U progu chrześcijaństwa w Polsce. Ostrów Lednicki, t. 1, red. K. ŻUROWSKA, Kraków 1993 (Biblioteka Studiów Lednickich, t. 2, seria C, t. 8), s. 193–197.

BIEDROŃ 1994 = A. BIEDROŃ, Problematyka jednonawowego kościoła z prostokątnym prezbiterium we wczesnym średniowieczu – geneza i znaczenie, „Studia Lednickie” 3, 1994, s. 69–114.

BIERMANN, DEUTSCHLÄNDER, POSSELT 2023 = F. BIERMANN, F. DEUTSCHLÄNDER, N. POSSELT, Königspfalz Helfta – ein Überblick zu den Forschungen 2021/22, w: 1100 Jahre Quedlinburg. Einblicke in das Leben auf einer Königspfalz, red. S. FREUND, S. GROTH, C. MIELZAREK, Regensburg 2023, s. 179–195.

BLAICH 2022 = M. BLAICH, Werla 4. Curtem nostram nomine Werla. Architektur und Struktur einer ottonischen Königspfalz, Mainz 2022.

BLAICH 2023 = M. BLAICH, Vom Bauen einer Pfalz – Überlegungen zu Planung und Ausführung am Beispiel von Gebesee, Pöhlde und Werla, w: 1100 Jahre Quedlinburg. Einblicke in das Leben auf einer Königspfalz, red. S. FREUND, S. GROTH, C. MIELZAREK, Regensburg 2023 (Palatium, t. 9), s. 161–178.

BORGER, OEDIGER 1969 = H. BORGER, F.W. OEDIGER, Beiträge zur Frühgeschichte des Xantener Viktorstiftes, Dusseldorf 1969 (Rheinische Ausgrabungen).

BUKOWSKA 2009 = A. BUKOWSKA, Przed rokiem 1000? Katedra w Poznaniu, biskup Unger i kościół benedyktyński w Memleben, „Modus. Prace z Historii Sztuki” 8/9, 2009, s. 285–302.

BUKOWSKA 2011 = A. BUKOWSKA, Relikty architektury wczesnośredniowiecznej – formy i datowanie, w: Płock wczesnośredniowieczny, red. A. GOŁEMBNIK, Warszawa 2011 (Origines Polonorum, t. 4, red. P. URBAŃCZYK), s. 149–216.

BUKOWSKA 2013 = A. BUKOWSKA, Najstarsza katedra w Poznaniu. Problem formy i jej genezy w kontekście architektury około roku 1000, Kraków 2013 (Studia z Historii Sztuki Średniowiecznej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 3).

BUKOWSKA 2019 = A. BUKOWSKA, On the Trail of Tombs and Sepulchral Altar of the Ottonian Period: The Case of Tombs in Piast State (Poznań Cathedral, Poland), „Hortus Artium Medievalium” 25, 2019, nr 2, s. 528–534.

BUKOWSKA 2020 = A. BUKOWSKA, Nowe badania nad wczesnośredniowieczną architekturą kamienną w Wiślicy, w: Wczesnośredniowieczna Wiślica. Urbs famosissima in regno Lechitarum, Warszawa 2020 (Origines Polonorum, t. 14, red. P. URBAŃCZYK), s. 229–342.

CALLEBAUT 1991 = D. CALLEBAUT, Castrum, portus und Abtei von Ename, w: Burgen der Salierzeit, t. 1: In den nördlichen Landschaften des Reiches, red. H.W. BÖHME, Sigmaringen 1991, s. 291–309.

CALLEBAUT 2010 = D. CALLEBAUT, Ename and the Ottonian West Border Policy in the Middle Scheldt Region, w: Exchanging Medieval Material Culture: Studies on Archaeology and History Presented to Frans Verhaeghe, red. K. DE GROTTE, D. TYS, M. PIETERS, Brussels 2010, s. 217–248.

CARDACI, GALLINA, VERSACI 2013 = A. CARDACI, D. GALLINA, A. VERSACI, Laser scanner 3d per lo studio e la catalogazione dell’archeologia medievale. La chiesa di Santa Croce in Bergamo, „Archeologia e Calcolatori” 24, 2013, s. 209–229.

CASSANELLI 2009 = R. CASSANELLI, Un contributo agli assetti presbiteriali di età ottoniana. Ariberto „custos” a Galliano (Cantù, Como) e la ricostruzione della basilica di S. Vincenzo, „Hortus Artium Medievalium” 15, 2009, s. 93–206.

CHUDZIAK 2003a = W. CHUDZIAK, Wczesnośredniowieczna przestrzeń sakralna „in Culmine” na Pomorzu Nadwiślańskim, Toruń 2003 (Mons Sancti Laurentii, t. 1).

CHUDZIAK 2004 = W. CHUDZIAK, Geneza wczesnoromańskiej bazyliki z Kałdusa na Pomorzu Nadwiślańskim, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 245–256.

CZUSZKIEWICZ 2016 = J. CZUSZKIEWICZ, Kościół pw. św. Benedykta w Krakowie w świetle najnowszych badań, w: Architektura sakralna w początkach państwa polskiego (X–XIII wiek), red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2016, s. 85–115.

FIRLET 2001 = J. FIRLET, Wawelska rezydencja władcy ok. roku 1000, w: Polska na przełomie I i II tysiąclecia, red. S. SKIBIŃSKI, Poznań 2001, s. 311–323.

FIRLET, PIANOWSKI 1985 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Odkrycie dwu wczesnośredniowiecznych kościołów w rejonie tzw. Bastionu Władysława IV na Wawelu, „Sprawozdania Archeologiczne” 37, 1985, s. 153–167.

FIRLET, PIANOWSKI 1998 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Wyniki badań archeologicznych w rejonie katedry i pałacu królewskiego na Wawelu (1981–1994), „Acta Archaeologica Waweliana” 2, 1998, s. 108–109.

FIRLET, PIANOWSKI 2000 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Przemiany architektury rezydencji monarszej oraz katedry na Wawelu w świetle nowych badań, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 44, 2000, s. 225–236.

FIRLET, PIANOWSKI 2005 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Z rozważań nad planem najstarszej katedry krakowskiej, w: Lapides viventes. Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana Profesor Klementynie Żurowskiej, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 57–66.

FIRLET, PIANOWSKI 2013 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Wawel wczesnośredniowieczny i jego budowle, w: Studia nad dawną Polską, t. 3, red. T. SAWICKI, Gniezno 2013, s. 69–84.

FIRLET, PIANOWSKI 2014 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Wawel przedromański i romański w świetle nowszych badań archeologicznych, w: Kraków romański, red. M. BOCHENEK, Kraków 2014 (Kraków w Dziejach Narodu, t. 33), s. 85–103.

FOGEL 1976 = J. FOGEL, Pompeja Polska. Z dziejów archeologii wielkopolskiej XIX wieku – działalność Albina hr. Węsierskiego i Zbigniewa hr. Węsierskiego-Kwileckiego, Poznań 1976.

FRAŚ, KOZIEŁ 1994 = M. FRAŚ, S. KOZIEŁ, Przedromański kościół „B” na Wawelu w świetle badań archeologicznych prowadzonych w latach 1991–1992, „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych PAN Oddział Kraków” 1994, cz. 1, s. 9–10.

GAI 2014 = S. GAI, Tradizione o innovazione? I palazzi reali di età carolingia e ottoniana espressione del potere. L’esempio di Paderborn, „Hortus Artium Medievalium” 20, 2014, s. 98–111

GÓRECKI 2001 = J. GÓRECKI, Gród na Ostrowie Lednickim na tle wybranych ośrodków grodowych pierwszej monarchii piastowskiej, Poznań 2001.

GRACZYŃSKA 2022 = M. GRACZYŃSKA, Architecture and Power in Early Central Europe, Leeds 2022.

HENSCH 2019 = M. HENSCH, Archäologische Aspekte zur frühen Geschichte der Weltenburger Frauenbergkirche und ihres Umfelds in ottonischer Zeit, „Bericht der Bayerischen Bodendenkmalpflege” 60, 2019, s. 1–34.

INDYCKA 2005 = E. INDYCKA, Unikatowy wczesnośredniowieczny rylec do pisania z Giecza, w: Lapides viventes. Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana Profesor Klementynie Żurowskiej, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 311–318.

INDYCKA 2017 = E. INDYCKA, Metalowa płytka z dekoracją ornamentalną (zawieszka?) z cmentarzyska w Gieczu, stanowisko 4, w: Gemma gemmarum. Studia dedykowane Profesor Hannie Kóčce-Krenz, red. A. RÓŻAŃSKI, Poznań 2017, s. 1215–1236.

JANIAK 2009a = T. JANIAK, Z badań nad przestrzenią liturgiczną romańskiej katedry w Gnieźnie, w: Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, red. T. JANIAK, Gniezno 2009, s. 129–174.

JANIAK 2018b = T. JANIAK, Pozostałości architektury przedromańskiej i romańskiej, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018, s. 165–187.

JURKOWLANIEC 1981 = T. JURKOWLANIEC, Nagrobki przedromańskie i romańskie w Polsce, „Rocznik Historii Sztuki” 12, 1981, s. 15–41.

KACZANOWSKI ET AL. 2005 = K. KACZANOWSKI, H. GŁĄB, A. KOSYDARSKI, B. PODSIADŁO-­KLEINROK, W. ZEMOWSKI, Analiza anatomo-antropologiczna szkieletu z tzw. Kościoła B na Wawelu, w: Lapides viventes. Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana Profesor Klementynie Żurowskiej, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 51–56.

KOSTRZEWSKI 1968 = B. KOSTRZEWSKI, Zespół osadniczy w Gieczu. Przyczynek do zagadnienia formowania się miast przedlokacyjnych w Polsce, w: I Międzynarodowy Kongres Archeologii Słowiańskiej. Warszawa 14–18 IX 1965, red. W. HENSEL, t. 4, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968, s. 318–331.

KOZACZEWSKI 1956 = T. KOZACZEWSKI, Rotunda w Strzelinie, „Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego. Architektura” 1956, t. 8, s. 1–22.

KOZIEŁ, FRAŚ 1979 = M. KOZIEŁ, M. FRAŚ, Stratygrafia kulturowa w rejonie przedromańskiego kościoła „B”, „Prace Komisji Archeologicznej PAN/Kraków” 17, 1979, s. 52–56.

KÓČKA-KRENZ 2005b = H. KÓČKA-KRENZ, Rezydencja pierwszych Piastów na poznańskim grodzie, w: Poznań we wczesnym średniowieczu, t. 5, red. H. KÓČKA-KRENZ, Poznań 2005, s. 59–81.

KÓČKA-KRENZ 2011a = H. KÓČKA-KRENZ, Kaplica wczesnośredniowiecznej rezydencji książęcej w Poznaniu, w: II Forum Architecturae Poloniae Medievalis, red. K. STALA, Kraków 2011, s. 143–158.

KÓČKA-KRENZ 2015a = H. KÓČKA-KRENZ, Poznań – od grodu do miasta / Poznań – From Stronghold to City, „Archaeologia Historica Polona” 23, 2015, s. 121–138.

KÓČKA-KRENZ, RÓŻAŃSKI 2018 = H. KÓČKA-KRENZ, A. RÓŻAŃSKI, Wielkopolskie palatia pierwszych Piastów na tle europejskich wczesnośredniowiecznych zespołów rezydencjonalnych, w: Badania interdyscyplinarne, red. A. BUKO, K. KOLLINGER, S. JĘDRZEJEWSKA, Rzeszów 2018, s. 121–140.

KRONIKA GALLA 1982 = ANONIM TZW. GALL, Kronika polska, tłum. R. GRODECKI, wyd. M. PLEZIA, wyd. 5, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1982.

KRUT-HORONZIAK 1998 = O. KRUT-HORONZIAK, Wczesnośredniowieczny Włocławek, w: Civitates principales. Wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 1998, s. 108–110.

KRYSZTOFIAK 2005 = T. KRYSZTOFIAK, Palatium w Gieczu, archeologiczne podstawy datowania reliktów, w: Lapides viventes, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 293–310.

KRYSZTOFIAK 2016 = T. KRYSZTOFIAK, Ośrodek grodowy w Gieczu w okresie przed- i wczesnopaństwowym, w: Gród piastowski w Gieczu. Geneza, funkcja, kontekst, red. M. KARA, T. KRYSZTOFIAK, A.M. WYRWA, Poznań 2016, s. 115–154.

KRYSZTOFIAK, RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2023 = T. KRYSZTOFIAK, T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Między przesłaniem a tajemnicą. Kościół na grodzie w Gieczu, Giecz 2023.

KURNATOWSKA 1997 = Z. KURNATOWSKA, Badania nad początkami państwa polskiego. Próba bilansu, „Slavia Antiqua” 38, 1997, s. 25–37.

KWIATKOWSKA-KOPKA 2024 = B. KWIATKOWSKA-KOPKA, Kilka uwag o tzw. budowli czworokątnej z korytarzykiem, „Acta Archaeologica Waweliana” 7, 2024, s. 70–90.

ŁOBODZIŃSKA 2022 = P. ŁOBODZIŃSKA, „Wyposażenie” – stan wiedzy z zakresu historii sztuki, w: Stan i potrzeby badawcze. Wczesnośredniowieczne Gniezno, t. 1, red. Ł. KACZMAREK, A. RÓŻAŃSKI, Gniezno–Poznań 2022, s. 145–242.

MALIK 2005 = B. MALIK, Relikty przedromańskiej dekoracji plecionkowej na Wawelu, w: Lapides viventes. Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana Profesor Klementynie Żurowskiej, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 83–92.

MAŁACHOWICZ 2000c = E. MAŁACHOWICZ, Przedromański kościół i pierwsza katedra we Wrocławiu, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 44, 2000, s. 191–206.

MERHAUTOVÁ 1970 = A. MERHAUTOVÁ, Einfache mitteleuropäische Rundkirchen (ihr Ursprung, Zweck und ihre Bedeutung), Praha 1970.

MICHAŁOWSKI 1993 = R. MICHAŁOWSKI, Princeps fundator. Studium z dziejów kultury politycznej w Polsce X–XIII wieku, Warszawa 1993.

MICHL 2015 = H.E. MICHL, Castellum, curia, palatium? Die mittelalterliche Besiedlungsgeschichte eines mainfränkischen Zentralorts auf dem Kapellberg bei Gerolzhofen, Bonn 2015.

MILLER 2000 = M.C. MILLER, The Bishop’s Palace: Architecture and Authority in Medieval Italy, New York–London 2000.

KRONIKA MISTRZA WINCENTEGO 1994 = Mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem Kronika Polska, wyd. M. PLEZIA, Kraków 1994 (Monumenta Poloniae Historica. Series Nova, t. 11).

MOTSCHI 2011 = A. MOTSCHI, Palatium imperiale. Neue Befunde zur jüngeren Königspfalz auf dem Lindenhof in Zürich, „Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins” 16, 2011, z. 3, s. 65–87.

NAWROT 2013 = J. NAWROT, Kościoły centralne na terenie Czech i Moraw (IX–XIII w.), Rzeszów 2013.

PAC 2020 = G. PAC, Papieska kanonizacja Pięciu Braci – przejaw naśladownictwa czy nowatorstwa? Wokół przemian kultu świętych na peryferiach chrześcijaństwa łacińskiego w X–XII w., w: Oryginalność czy wtórność? Studia poświęcone polskiej kulturze politycznej i religijnej (X–XIII wiek), red. R. MICHAŁOWSKI, G. PAC, Warszawa 2020, s. 378–446.

PIANOWSKI 1994b = Z. PIANOWSKI, Sedes regni principales. Wawel i inne rezydencje piastowskie do połowy XIII w. na tle europejskim, Kraków 1994.

PIANOWSKI 2002b = Z. PIANOWSKI, Królewska kaplica pałacowa na grodzie przemyskim, „Rocznik Przemyski” 38, 2002, z. 2, s. 91–99.

PIANOWSKI 2006 = Z. PIANOWSKI, Przemyśl jako „sedes regni” monarchii pierwszych Piastów, w: Wczesne średniowiecze w Karpatach polskich, red. J. GANCARSKI, Krosno 2006, s. 355–372.

PIANOWSKI 2007 = Z. PIANOWSKI, Aula palatium przedromańskiego w Przemyślu po badaniach w roku 2006, „Rocznik Przemyski” 43, 2007, s. 129–132.

PIANOWSKI, PROKSA 2003 = Z. PIANOWSKI, M. PROKSA, Przedromańskie palatium i rotunda na Wzgórzu Zamkowym w Przemyślu, Przemyśl 2003.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 1993 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Historia zabytku, w: U progu chrześcijaństwa w Polsce. Ostrów Lednicki, red. K. ŻUROWSKA, Kraków 1993.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 1994 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Architektura kamienna jako źródło do najwcześniejszych dziejów Polski, w: Chrystianizacja Polski południowej. Materiały sesji naukowej odbytej 29 czerwca 1993 roku, red. J.M. MAŁECKI, Kraków 1994, s. 145–151.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 1995 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Rozważania nad genezą rotund prostych – w świetle nowych odkryć archeologicznych, w: Studia i Materiały do Dziejów Pałuk, t. 2, Poznań 1995, s. 137–162.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 1996 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Wczesnopiastowski zespół pałacowy na wzgórzu zamkowym oraz rotunda prosta pod katedrą w Przemyślu w świetle ostatnich badań, w: Początki sąsiedztwa. Pogranicze etniczne polsko-rusko-słowackie w średniowieczu, red. M. PARCZEWSKI, S. CZOPEK, Rzeszów 1996, s. 133–149.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2002 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Krypta kościoła grodowego pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela w Gieczu – analiza formy i funkcji, w: Magistro et amico amici discipulique. Lechowi Kalinowskiemu w osiemdziesięciolecie urodzin, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2002, s. 165–185.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2009 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Zespoły rezydencjonalne i kościoły centralne na ziemiach polskich do połowy XII wieku, Kraków 2009.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2010a = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Rekonstrukcja palatium na Wzgórzu Zamkowym w Przemyślu w kontekście form piastowskich zespołów rezydencjonalnych, w: Przemyśl wczesnośredniowieczny, red. E. SOSNOWSKA, Warszawa 2010 (Origines Polonorum, t. 3), s. 321–330.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2010b = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Kilka uwag w sprawie rekonstrukcji formy czteroapsydowej rotundy na Wawelu, w: Čechy jsou plné kostelů. Bohemia plena est ecclesiis. Kniha k počte PhDr Anežky Merhautove, DrSc., red. M. STUDNIČKOVA, Praha 2010, s. 105–117.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2011 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Kilka uwag w sprawie metody prezentacji i interpretacji reliktów budowli sakralnej w Kałdusie, „Czasopismo Techniczne” 108, 2011, z. 23, s. 369–380.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2016a = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Kościół św. Jana w Gieczu – między przesłaniem a tajemnicą, w: Gród piastowski w Gieczu – geneza, funkcja, kontekst, red. M. KARA, T. KRZYSZTOFIAK, A.M. WYRWA, Poznań 2016, s. 179–207.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2016b = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Stan badań nad architekturą Ostrowa Lednickiego (1993–2015), w: Ostrów Lednicki. Rezydencjonalno-stołeczny ośrodek pierwszych Piastów, red. Z. KURNATOWSKA, A.M. WYRWA, Warszawa 2016 (Origines Polonorum t. 9), s. 143–172.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2018a = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Some Remarks on the Design of Two Residential Complexes in Poland from the End of the 10th Century: St. Augustine, Boethius and the Concept of Palatium, „Hortus Artium Medievalium” 24, 2018, s. 271–281.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2018b = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, The Great Moravian-Bohemian-Polish Relations in Architecture as a Research Problem of Archeology and History of Art, w: Architektura w początkach państw Europy Środkowej / Architecture in the Early Period of the States of Central Europe, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2018, s. 223–238.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2019 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Kraków as the Power Center of the Early Piast State, „Hortus Artium Medievalium” 25, 2019, s. 427–439.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2020 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Analiza i rozwarstwienie chronologiczne murów rotundy, w: Rotunda na Górze Zamkowej w Cieszynie. Badania archeologiczno-architektoniczne 1941–2017, red. T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Cieszyn–Kraków 2020, s. 299–310.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2024 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Iuxta preceptum episcopi grandem fossam fecerunt – czyli o męczennikach, klasztorach, zakonnicach i Gieczu słów kilka, w: Architektura średniowieczna i archeologia – konteksty, red. T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Wrocław 2024, s. 61–102.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY, WĘCŁAWOWICZ 2023 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, T. WĘCŁAWOWICZ, Kościół św. Pawła na Zawodziu w Kaliszu w świetle badań archeologiczno-architektonicznych i historyczno-artystycznych z lat 1991–1992, w: Gród Kalisz-Zawodzie we wczesnym średniowieczu, red. T. BARANOWSKI, D. CYNGOT, Warszawa 2023, s. 161–181.

RZEŹNIK, ŻUREK 2001 = P. RZEŹNIK, A. ŻUREK, Wrocław ok. roku 1000, w: Polska na przełomie I i II tysiąclecia, red. S. SKIBIŃSKI, Poznań 2001, s. 335–352.

SIKORSKI 2011 = D.A. SIKORSKI, Kościół w Polsce za Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Rozważania nad granicami poznania historycznego, Poznań 2011.

SIKORSKI 2020b = D.A. SIKORSKI, Struktury władzy Karolingów jako model dla wczesnośredniowiecznej Europy, w: Władza i państwo w średniowieczu, red. M. BRZOSTOWICZ, M. PRZYBYŁ, J. WRZESIŃSKI, Poznań–Ląd 2020, s. 30–46.

SITEK 2014 = M. SITEK, Problematyczna podstawa rekonstrukcji. Narracja Kosmasa o zburzeniu grobu św. Wojciecha, w: Średniowieczna architektura sakralna w Polsce w świetle najnowszych badań, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2014, s. 67–88.

SITEK 2015 = M. SITEK, Przeciągający się początek czy artystyczny „wielki wybuch”? Pytania o oprawę kultu relikwii św. Wojciecha w Gnieźnie około roku 1000, „Modus. Prace z Historii Sztuki” 15, 2015, s. 25–39.

SKUBISZEWSKI 1976 = P. SKUBISZEWSKI, Romańska płyta nagrobna w Trzemesznie i symbolika nagrobków z przedstawieniem krzyża procesyjnego, w: Ars una. Prace z historii sztuki, red. E. IWANOJKO, Poznań 1976, s. 19–48.

SOKOŁOWSKI 1876 = M. SOKOŁOWSKI, Ruiny na Ostrowie Jeziora Lednicy. Studyjum nad budownictwem w przedchrześcijańskich i pierwszych chrześcijańskich wiekach w Polsce, Kraków 1876.

SOSNOWSKA 1992 = E. SOSNOWSKA, Rotunda i palatium na wzgórzu zamkowym w Przemyślu w świetle badań z lat 1982–1985, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 37, 1992, s. 55–61.

SOSNOWSKA 2001 = E. SOSNOWSKA, Przedromański zespół rotunda pallatium w Przemyślu, w: Dzieje Podkarpacia, t. 5: Początki chrześcijaństwa w Małopolsce, red. J. GARNCARSKI, Krosno 2001, s. 207–213.

SOSNOWSKA 2010a = E. SOSNOWSKA, Analiza porównawcza stratygrafii i architektury rotundy i palatium na Wzgórzu Zamkowym w Przemyślu, w: Przemyśl wczesnośredniowieczny, red. E. SOSNOWSKA, Warszawa 2010 (Origines Polonorum, t. 3), s. 231–242.

STALA 2013 = K. STALA, Architektura rezydencji wczesnośredniowiecznych w Polsce. Próba reinterpretacji dotychczasowych poglądów z uwzględnieniem tła europejskiego, Kraków 2013.

STREICH 1984 = G. STREICH, Burg und Kirche während des deutschen Mittelalters. Untersuchungen zur Sakraltopographie von Pfalzen, Burgen und Herrensitzen, Sigmaringen 1984.

SZCZERBA 2021 = A. SZCZERBA, Kierownictwo Badań nad Początkami Państwa Polskiego (1949–1953). Geneza, działalność, znaczenie, Łódź 2021.

SZYSZKO-BOHUSZ 1919 = A. SZYSZKO-BOHUSZ, Rotunda Świętych Feliksa i Adaukta (Najśw. Panny Maryi) na Wawelu, „Rocznik Krakowski” 18, 1919, s. 53–80.

ŚWIECHOWSKI 2000 = Z. ŚWIECHOWSKI, Architektura romańska w Polsce, Warszawa 2000.

ŚWIECHOWSKI 2004a = Z. ŚWIECHOWSKI, Sztuka polska. Romanizm, Warszawa 2004.

ŚWIECHOWSKI 2011 = Z. ŚWIECHOWSKI, Stan wiedzy na temat chronologii wczesnej architektury monumentalnej w Polsce po pięcioletnich badaniach przy zastosowaniu metody 14C, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 56, 2011, s. 104–112.

VITA QUINQUE FRATRUM 1893 = Brunonis Vita Quinque Fratrum, wyd. W. KĘTRZYŃSKI, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 6, Kraków 1893, s. 383–428.
WAMERS 2017 = E. WAMERS, Carolingian Pfalzen and Law, „Danish Journal of Archaeology” 6, 2017, s. 149–163.

WĘCŁAWOWICZ 1983 = T. WĘCŁAWOWICZ, Aneks. Rekonstrukcja rotundy wawelskiej Najświętszej Panny Marii, w: K. ŻUROWSKA, Studia nad architekturą wczesnopiastowską, Kraków 1983, s. 55–66.

WĘCŁAWOWICZ 2021 = T. WĘCŁAWOWICZ, Ostrów Lednicki. Kto, kiedy i dlaczego kazał potynkować mury na czerwono?, w: Studia z historii i archeologii architektury. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Zbigniewowi Pianowskiemu w 70. rocznicę urodzin, red. P. GORAZD-DZIUBAN, P. KOCAŃDA, A. ROZWAŁKA, Rzeszów 2021, s. 591–598.

WISZEWSKI 2008 = P. WISZEWSKI, Domus Bolezlai. W poszukiwaniu tradycji dynastycznej Piastów (do około 1138 roku), Wrocław 2008.

WRZESIŃSKI, KARA 2016 = J. WRZESIŃSKI, M. KARA, Chronologia i fazy użytkowania tzw. II kościoła na Ostrowie Lednickim, w: Ostrów Lednicki. Rezydencjonalno-stołeczny ośrodek pierwszych Piastów, red. Z. KURNATOWSKA, A.M. WYRWA, Warszawa 2016 (Origines Polonorum, t. 9), s. 173–201.

WYRWA 1992 = A.M. WYRWA, Rotunda łekneńska w świetle dotychczasowych badań na tle architektury wczesnopiastowskiej w Polsce, „Kronika Wielkopolska” 3, 1992, z. 62, s. 48–64.

ZIZZO 1999 = G. ZIZZO, S. Croce – Bergamo, w: Itinerari dell’Anno Mille. Chiese romaniche nel Bergamasco, red. P. CAPELLINI, G.M. LABAA, Bergamo 1999, s. 63–66.

ZOTZ 1996 = T. ZOTZ, Palatium et curtis. Aspects de la terminologie palatiale au moyen âge, w: Palais royaux et princiers au Moyen âge, red. A. RENOUX, Le Mans 1996 (Actes du colloque internationale tenu au Mans), s. 7–15.

ZOTZ 2001 = T. ZOTZ, Camera et caminata. Les espaces „privés” du palais royal et leur fonction dans l’Empire d’après les sources écrites, w: Aux marches du Palais. Qu’est-ce qu’un palais médiéval? Données historiques et archéologiques, Caen 2001 (Actes des congrès de la Société d’archéologie médiévale, t. 7), s. 55–61.

ŻUROWSKA 1968 = K. ŻUROWSKA, Rotunda wawelska. Studium nad centralną architekturą epoki wczesnopiastowskiej, „Studia do Dziejów Wawelu” 3, 1968, s. 1–116.

ŻUROWSKA 1983 = K. ŻUROWSKA, Studia nad architekturą wczesnopiastowską, Kraków 1983 (Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Historii Sztuki, z. 17).

ŻUROWSKA 1993a = U progu chrześcijaństwa w Polsce. Ostrów Lednicki, red. K. ŻUROWSKA, Kraków 1993.

ŻUROWSKA 1993b = K. ŻUROWSKA, Dom biskupi, w: U progu chrześcijaństwa w Polsce. Ostrów Lednicki, red. K. ŻUROWSKA, Kraków 1993, s. 168–197.

ŻUROWSKA 2002 = K. ŻUROWSKA, Zespół pałacowy w Werli. Ze studiów nad wczesnośredniowieczną architekturą pałacową, w: Magistro et amico amici discipulique. Lechowi Kalinowskiemu w osiemdziesięciolecie urodzin, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2002, s. 147–164.