Państwo pierwszych Piastów a Pomorze .......... 387

THE EARLY PIAST STATE AND POMERANIA

The Baltic lands constituted one of the first directions of expansion of the Piast dominion, which crystallized during the first half of the 10th century on the Gniezno Upland. The primary reason seems to be the presence of large emporia on the southern Baltic coast, notably Wolin and Truso, operating within the Baltic system of trade routes and within a coastal economic zone stimulated by Scandinavian activity. Before 992, a part of the Baltic territories had been subordinated to the Piasts, forming one of the provinces of the Gniezno state. It may be assumed that this province extended from the lower Vistula in the east to the basin of the Rega River in the west. At that time, the name Pomerania most likely acquired an administrative meaning. A center of the Piast authority was established in Kołobrzeg, where Bolesław the Brave founded the seat of a Piast bishopric in 1000. The dependence of these lands on the Gniezno state came to an end during the first third of the 11th century, perhaps even before 1013. The collapse of Piast control triggered processes that led to the emergence of a local political structure of a monarchical character.


BIBLIOGRAFIA
ADAMCZYK 2014 = D. ADAMCZYK, Trzecia fala napływu srebra arabskiego a powstanie „państwa” piastowskiego, „Wiadomości Numizmatyczne” 58, 2014, s. 33–54.

ADAMCZYK 2018 = D. ADAMCZYK, Srebro i władza. Trybuty i handel dalekosiężny a kształtowanie się państwa piastowskiego i państw sąsiednich w latach 800–1100, Warszawa 2018.

BANDUR 2022 = M. BANDUR, Pochodzenie choronimów Pomorza w świetle materiałów językowych, „Adeptus. Pismo Humanistów” 19, 2022, Article 2766.

BŁASZCZYK 2016 = D. BŁASZCZYK, Między ziemią a niebem. Wczesnośredniowieczne pochówki w grobach komorowych na ziemiach polskich w kontekście europejskim, w: Pochówki w grobach komorowych na ziemiach polskich w okresie wczesnego średniowiecza, red. D. BŁASZCZYK, D. STĘPNIEWSKA, Warszawa 2016, s. 34–47.

BOGUCKI 2010b = M. BOGUCKI, Viking Age Emporia around the Baltic Sea – a Cul-de-sac of European Urbanization?, w: Patterns of Early Medieval Urbanization, red. A. BUKO, M. MCCARTHY, Warsaw 2010, s. 151–165.

BOGUCKI 2013 = M. BOGUCKI, Coin Finds from Wolin and Its Hinterland, w: Economic, Monetisation and Society in the West Slavic Lands 800–1200 AD, red. M. BOGUCKI, A. JANOWSKI, Szczecin 2013 (Wolińskie Spotkania Mediewistyczne, t. 2), s. 345–358.

BRZOSTOWICZ 2006 = M. BRZOSTOWICZ, Wielkopolska północna w czasach przedpiastowskich, w: Pradolina Noteci na tle pradziejowych i wczesnośredniowiecznych szlaków handlowych, red. H. MACHAJEWSKI, J. ROLA, Poznań 2006, s. 269–280.

BRZOSTOWICZ 2018 = M. BRZOSTOWICZ, Problematyka zachodniosłowiańskich grodów plemiennych w świetle badań archeologicznych w dorzeczu dolnej Parsęty, „Slavia Antiqua” 59, 2018, s. 97–119.

BUKO 2016b = A. BUKO, Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016.

BUKO 2021 = A. BUKO, Świt państwa polskiego, Warszawa 2021.

CALLMER 1994 = J. CALLMER, Urbanization in Scandinavia and the Baltic Region c. AD 700–1100: Trading Places, Centres and Early Urban Sites, w: The Twelfth Viking Congress, red. B. AMBROSIANI, H. CLARKE, Stockholm 1994 (Birka Studies, t. 3), s. 50–90.

CHUDZIAK 2010 = Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4), red. W. CHUDZIAK, Toruń 2010 (Mons Sancti Laurentii, t. 5).

CHUDZIAK 2014 = W. CHUDZIAK, Z badań nad funkcją małych i średnich warowni na obszarze Pomorza, w: Funkcje grodów w państwach wczesnośredniowiecznej Europy Środkowej. Społeczeństwo, gospodarka, ideologia, red. K. CHRZAN, K. CZAPLA, S. MOŹDZIOCH, Wrocław–Głogów 2014, s. 43–60.

CHUDZIAK, SIEMIANOWSKA 2016 = W. CHUDZIAK, E. SIEMIANOWSKA, Problem przyłączenia Pomorza Środkowego do państwa pierwszych Piastów. Głos archeologa, w: Tradycje i nowoczesność. Początki państwa polskiego na tle środkowoeuropejskim w badaniach interdyscyplinarnych, red. H. KÓČKA-KRENZ, M. MATLA, M. DANIELEWSKI, Poznań 2016, s. 187–206.

CNOTLIWY 1982 = E. CNOTLIWY, Białogard. Gród wczesnopolski, Koszalin 1982.

CNOTLIWY 2005 = E. CNOTLIWY, Pierwsze dendrodaty z białogardzkiego grodziska, „Folia Prae­historica Posnaniensia” 13/14, 2005, s. 271–278.

CNOTLIWY 2014 = E. CNOTLIWY, Umocnienia obronne wczesnośredniowiecznego Wolina, w: Wolin wczesnośredniowieczny, cz. 2, red. B. STANISŁAWSKI, W. FILIPOWIAK, Warszawa 2014, s. 197–277.

FILIPOWIAK 1962 = W. FILIPOWIAK, Wolinianie. Studium osadnicze, cz. 1: Materiały, Szczecin 1962.

FILIPOWIAK 2004 = W. FILIPOWIAK, Some Aspects of the Development of Wolin in the 8th–11th Centuries in the Light of the Results of new Research, w: Polish Lands at the Turn of the First and Second Millennia, red. P. URBAŃCZYK, Warsaw 2004, s. 47–74.

FILIPOWIAK, GUNDLACH 1992 = W. FILIPOWIAK, H. GUNDLACH, Wolin – Vineta. Die tatsächliche Legende vom Untergang und Aufstieg der Stadt, Rostock 1992.

FILIPOWIAK, KONOPKA 2008 = W. FILIPOWIAK, M. KONOPKA, The Identity of a Town. Wolin, Town–State. 9th–12th Centuries, „Quaestiones Medii Aevi Novae” 13, 2008, s. 243–288.

GOŁĘBIEWSKI 2005 = A. GOŁĘBIEWSKI, Zamczysko w Gdańsku – nowe fakty i ustalenia w świetle badań archeologicznych 2002–2003, w: XIV Sesja Pomorzoznawcza, t. 2: Od wczesnego średniowiecza do czasów nowożytnych, red. H. PANER, M. FUDZIŃSKI, Gdańsk 2005, s. 53–58.

HÄRKE 1990 = H. HÄRKE, „Warrior Graves”? The Background of the Anglo-Saxon Weapon Burial Rite, „Past & Present” 126, 1990, s. 22–43.

HENSEL 1987 = W. HENSEL, Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna, wyd. 4, Warszawa 1987.

JAGODZIŃSKI 2010 = M. JAGODZIŃSKI, Truso. Między Weonodlandem a Witlandem, Elbląg 2010.

JAGODZIŃSKI 2015 = M. JAGODZIŃSKI, Truso – legenda Bałtyku, Elbląg 2015.

JANOWSKI 2015 = A. JANOWSKI, Groby komorowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Problemy wybrane, Szczecin 2015.

JANOWSKI 2020 = A. JANOWSKI, Grodziska wczesnośredniowieczne w dorzeczu Regi, Wrocław 2020 (Scripta Historica Europaea, t. 3).

JASIŃSKI 2004 = K. JASIŃSKI, Rodowód pierwszych Piastów, Poznań 2004.

KARA 2002 = M. KARA, Osadnictwo ludności pomorskiej i wieleckiej w państwie pierwszych Piastów w świetle znalezisk nekropolicznych z terenu Wielkopolski, „Slavia Antiqua” 43, 2002, s. 45–96.

KARA 2009 = M. KARA, Najstarsze państwo Piastów – rezultat przełomu czy kontynuacji? Studium archeologiczne, Poznań 2009.

KIERSNOWSKI 1951/1952 = R. KIERSNOWSKI, Plemiona Pomorza Zachodniego w świetle najstarszych źródeł pisanych, „Slavia Antiqua” 3, 1951/1952, s. 73–130.

KIESELER 2019 = A. KIESELER, Grösse, Anlegeformen, Befestigungsarchitektur und Innenflächenbebauung der frühen slawischen Burgen im südlichen Hinterland der Ostsee, „Slavia Antiqua” 60, 2019, s. 35–73.

KLEINGÄRTNER 2014 = S. KLEINGÄRTNER, Die frühe Phase der Urbanisierung an der südlichen Ostseeküste im ersten nachchristlichen Jahrtausend, Neumünster 2014 (Studien zur Siedlungsgeschichte und Archäologie der Ostseegebiete, t. 13).

KOŚCIŃSKI, PANER 2005 = B. KOŚCIŃSKI, H. PANER, Nowe wyniki datowania grodu gdańskiego – stanowisko 1 (wyk. I–V), w: XIV Sesja Pomorzoznawcza, t. 2: Od wczesnego średniowiecza do czasów nowożytnych, red. H. PANER, M. FUDZIŃSKI, Gdańsk 2005, s. 11–48.

KRAWIEC 2018 = A. KRAWIEC, Pomerania and the Baltic Sea in the Imaginative Geography of the Polish Middle Ages from the End of the 10th Century to the Beginning of the 13th Century, „Studia Maritima” 31, 2018, s. 109–133.

KRONIKA GALLA 1982 = ANONIM TZW. GALL, Kronika polska, tłum. R. GRODECKI, wyd. M. PLEZIA, wyd. 5, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1982.

KRONIKA THIETMARA = Kronika Thietmara, tłum. M.Z. JEDLICKI, Poznań 1953.

KRYSIŃSKI 1961 = A. KRYSIŃSKI, Pomorze plemienne w świetle przekazu tzw. Geografa Bawarskiego, „Materiały Zachodniopomorskie” 7, 1961, s. 463–515.

KÜRBIS 1962 = B. Kürbis, Dagome iudex – studium krytyczne, w: Początki państwa polskiego. Księga Tysiąclecia, t. 1: Organizacja polityczna, red. K. TYMIENIECKI ET AL., Poznań 1962, s. 363–424.

KURNATOWSKA 2002 = Z. KURNATOWSKA, Początki Polski, Poznań 2002 (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Mała Biblioteka PTPN, t. 9).

LABUDA 1968 = G. LABUDA, Początki diecezjalnej organizacji kościelnej na Pomorzu i Kujawach w XI i XII wieku, „Zapiski Historyczne” 33, 1968, nr 3, s. 19–60.

LABUDA 1972 = G. Labuda, Dzieje polityczne (VI–XII wiek); ekspansja państwa polskiego na Pomorze (X–XII wiek), w: Historia Pomorza, t. 1, cz. 1, red. G. LABUDA, wyd. 2, Poznań 1972, s. 303–325.

LABUDA 2000c = G. LABUDA, Święty Wojciech, Wrocław 2000.

LABUDA 2000d = G. LABUDA, Zjazd i synod gnieźnieński roku 1000, „Kwartalnik Historyczny” 107/2, 2000, s. 107–122.

LABUDA 2005b = G. LABUDA, Mieszko I, Warszawa 2005.

LECIEJEWICZ 1959 = L. LECIEJEWICZ, Z badań nad kształtowaniem się ośrodków grodowych na pograniczu pomorsko-wielkopolskim, „Slavia Antiqua” 6, 1957–1959, s. 134–171.

LECIEJEWICZ 1960 = L. LECIEJEWICZ, Plemiona zachodniopomorskie we wczesnym średniowieczu, „Archeologia Polski” 5, 1960, s. 91–110.

LECIEJEWICZ 1962 = L. LECIEJEWICZ, Początki nadmorskich miast na Pomorzu Zachodnim, Wrocław–Warszawa–Kraków 1962.

LECIEJEWICZ 1978 = L. LECIEJEWICZ, Wczesnośredniowieczne terytoria osadniczo-plemienne w dorzeczu Odry i Wisły, w: Badania z dziejów osadnictwa i toponimii, red. J. JANCZAK, T. ŁADOGÓRSKI, Wrocław 1978, s. 7–20.

LECIEJEWICZ 2000c = L. LECIEJEWICZ, U źródeł konfliktu Pomorza z państwem Piastów w X–XI wieku, „Archaeologia Historica Polona” 8, 2000, s. 39–50.

LECIEJEWICZ 2008 = L. LECIEJEWICZ, Wykopaliska w Ujściu z perspektywy półwiecza, w: Ad Oderam fluvium. Księga dedykowana pamięci Edwarda Dąbrowskiego, red. B. GRUSZKA, Zielona Góra 2008, s. 83–91.

LECIEJEWICZ, RĘBKOWSKI 2000 = L. LECIEJEWICZ, M. RĘBKOWSKI, Kołobrzeg. Średniowieczne miasto nad Bałtykiem, Kołobrzeg 2000.

LECIEJEWICZ, RĘBKOWSKI 2004 = L. LECIEJEWICZ, M. RĘBKOWSKI, Kołobrzeg – an Early Town on the Baltic Coast, w: Polish Lands at the Turn of the First and the Second Millennia, red. P. URBAŃCZYK, Warsaw 2004, s. 33–46.

LECIEJEWICZ, RĘBKOWSKI 2007 = Kołobrzeg. Wczesne miasto nad Bałtykiem, red. L. LECIEJEWICZ, M. RĘBKOWSKI, Warszawa 2007 (Origines Polonorum, t. 2).

ŁOSIŃSKI 1982 = W. ŁOSIŃSKI, Osadnictwo plemienne Pomorza (VI–X wiek), Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1982.

ŁOSIŃSKI 1983 = W. ŁOSIŃSKI, Struktura terytorialno-polityczna Pomorza w XI stuleciu w świetle archeologii, „Slavia Antiqua” 28, 1981–1982, s. 113–125.

ŁOSIŃSKI 1990 = W. ŁOSIŃSKI, Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem na Pomorzu Zachodnim, w: Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce, red. Z. KURNATOWSKA, Poznań–Wrocław–Warszawa 1990, s. 23–49.

ŁOSIŃSKI 1993 = W. ŁOSIŃSKI, Chronologia, skala i drogi napływu monet arabskich do krajów europejskich u schyłku IX i w X w., „Slavia Antiqua” 34, 1993, s. 1–41.

ŁOSIŃSKI 1994 = W. ŁOSIŃSKI, W sprawie genezy osiedli wczesnomiejskich u Słowian nadbałtyckich, „Slavia Antiqua” 35, 1994, s. 101–128.

ŁOSIŃSKI 2001 = W. ŁOSIŃSKI, Początki wczesnośredniowiecznego Gdańska – problem widziany z oddalenia, „Slavia Antiqua” 42, 2001, s. 51–62.

ŁOSIŃSKI 2002 = W. ŁOSIŃSKI, W sprawie „wschodniej drogi” dopływu monet arabskich do Wielkopolski w X wieku, w: Moneta mediaevalis. Studia numizmatyczne i historyczne ofiarowane Profesorowi Stanisławowi Suchodolskiemu w 65. rocznicę urodzin, Warszawa 2002, s. 185–192.

ŁOSIŃSKI 2008 = W. ŁOSIŃSKI, Pomorze Zachodnie we wczesnym średniowieczu. Studia archeologiczne, Poznań 2008.

ŁUCZYŃSKI 2017 = M. ŁUCZYŃSKI, „Geograf Bawarski” – nowe odczytanie, „Polonica” 37, 2017, s. 67–89.

MESSAL 2017 = S. MESSAL, „Skandinavische Kolonien an der südlichen Ostseeküste”. Zur Siedlungsgenese der früh- und hochmittelaterlichen Emporien im südlichen Ostseeraum, w: Häfen im 1. Millennium AD.

Standortbedingungen, Entwicklungsmodelle und ökonomische Vernetzung, red. S. KALMRING, L. WERTHER, Mainz 2017 (RGZM–Tagungen, t. 3), s. 111–126.

MICHAŁOWSKI 2005a = R. MICHAŁOWSKI, Zjazd gnieźnieński. Religijne przesłanki powstania arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, Wrocław 2005.

MIGDALSKI 2020 = P. MIGDALSKI, When Did the First Polish Rulers Take Pomerania? The History of Certain Paradigms in Polish Historiography, w: Poland, Pomerania and Their Neigh­bours’ Shaping of Medieval European Civilisation (10th–12th Centuries), red. S. ROSIK, Wrocław 2020 (Scripta Historica Europea, t. 1), s. 351–366.

PANER 2015 = H. PANER, Rozwój przestrzenny wczesnośredniowiecznego Gdańska w świetle źródeł archeologicznych, „Archaeologia Historica Polona” 23, 2015, s. 133–134.

PETERSOHN 2001 = J. PETERSOHN, Der Akt von Gnesen im Jahre 1000 und die Errichtung des Bistums Salz-Kolberg. Zur historischen Substanz eines Jubiläums, „Baltische Studien” NF 87, 2001, s. 24–35.

PISKORSKI 2002 = J.M. PISKORSKI, Pomorze plemienne. Historia – archeologia – językoznawstwo, Poznań 2002.

PLESZCZYŃSKI 2018 = A. PLESZCZYŃSKI, Kryzys i upadek wczesnych państw słowiańskich oraz ich odbudowa (IX–XI wiek). Zarys problemu, „Kwartalnik Historyczny” 125, 2018, s. 263–303.

POLIŃSKI 2020 = Wczesnośredniowieczne i nowożytne cmentarzysko w Pniu, red. D. POLIŃSKI, Toruń 2020.

POSERN-ZIELIŃSKI, KAIRSKI 2004 = A. POSERN-ZIELIŃSKI, M. KAIRSKI, Początki państwa w ujęciu antropologicznym, w: Kolory i struktury średniowiecza, red. W. FAŁKOWSKI, Warszawa 2004, s. 318–337.

RĘBKOWSKI 2019a = M. RĘBKOWSKI, Central Settlement of Medieval Wolin, w: Wolin – the Old Town, t. 1: Settlement Structure, Stratigraphy and Chronology, red. M. RĘBKOWSKI, Szczecin 2019, s. 133–150.

RĘBKOWSKI 2019b = Wolin – the Old Town, t. 1: Settlement Structure, Stratigraphy and Chronology, t. 2: Studies on Finds, red. M. RĘBKOWSKI, Szczecin 2019.

RĘBKOWSKI 2020a = M. RĘBKOWSKI, Jak powstało Pomorze? Studium tworzenia państwowości we wczesnym średniowieczu, Warszawa 2020.

RĘBKOWSKI 2020b = M. RĘBKOWSKI, On the Origins and Chronology of the Wolin Emporium, „Archaeologia Historica Polona” 28, 2020, s. 39–59.

RĘBKOWSKI 2023 = M. RĘBKOWSKI, Chrystianizacja Pomorza Zachodniego. Studium archeologiczne, wyd. 2 rozszerzone, Warszawa 2023.

ROSIK 2000 = S. ROSIK, Reinbern – Salsae Cholbergiensis ecclesiae episcopus, w: Salsa Cholbergiensis – Kołobrzeg w średniowieczu, red. L. LECIEJEWICZ, M. RĘBKOWSKI, Kołobrzeg 2000, s. 85–93.

ROSIK 2013 = S. ROSIK, Bolesław Krzywousty, Wrocław 2013.

ROSIK 2020a = S. ROSIK, Pod piastowską władzą nad Bałtykiem u schyłku X w. Św. Wojciech w Gyddanyzc, w: Europa sięga nad Bałtyk. Polska i Pomorze w kształtowaniu cywilizacji europejskiej (X–XII wiek), red. S. ROSIK, Wrocław 2020 (Scripta Historica Europea, t. 5), s. 241–252.

ROSIK 2020b = S. ROSIK, W dobie Ottońskiej „renovatio imperii Romanorum”. Gniezno roku 1000 i „Aeclesia Salsae Cholbergiensis”, w: Europa sięga nad Bałtyk. Polska i Pomorze w kształtowaniu cywilizacji europejskiej (X–XII wiek), red. S. ROSIK, Wrocław 2020 (Scripta Historica Europea, t. 5), s. 252–268.

ROSIK 2020c = S. ROSIK, Polska Piastów a narodziny Pomorza, w: Europa sięga nad Bałtyk. Polska i Pomorze w kształtowaniu cywilizacji europejskiej (X–XII wiek), red. S. ROSIK, Wrocław 2020 (Scripta Historica Europea, t. 5), s. 281–292.

SAWICKI, BIS 2018 = Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11).

SIKORA 2019 = J. SIKORA, Skandynawowie a ziemie polskie w badaniach archeologicznych, w: Wikingowie w Polsce? Zabytki skandynawskie z ziem polskich, red. M. BOGACKI, A. JANOWSKI, Ł. KACZMAREK, Gniezno 2019, s. 31–71.

SIKORSKI 2011 = D.A. SIKORSKI, Kościół w Polsce za Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Rozważania nad granicami poznania historycznego, Poznań 2011.

SINDBAEK 2023 = S.M. SINDBAEK, An Urban Network of the Viking Age, w: Northern Emporium, t. 2: The Networks of Viking-age Ribe, red. S.M. SINDBAEK, Aarhus 2023, s. 411–429.

SPENCER 2010 = C.S. SPENCER, Territorial Expansion and Primary State Formation, „PNAS” 107, 2010, s. 7119–7126.

STANISŁAWSKI, FILIPOWIAK 2013 = Wolin wczesnośredniowieczny, cz. 1, red. B. STANISŁAWSKI, W. FILIPOWIAK, Warszawa 2013 (Origines Polonorum, t. 6).

STANISŁAWSKI, FILIPOWIAK 2014 = Wolin wczesnośredniowieczny, cz. 2, red. B. STANISŁAWSKI, W. FILIPOWIAK, Warszawa 2014 (Origines Polonorum, t. 7).

STRZELCZYK 1992 = J. STRZELCZYK, Mieszko Pierwszy, Poznań 1992.

SUCHODOLSKI 2012a = S. SUCHODOLSKI, Numizmatyka średniowieczna. Moneta źródłem archeologicznym, historycznym i ikonograficznym, Warszawa 2012.

ŚLIWIŃSKI 2000 = B. ŚLIWIŃSKI, Pomorze w polityce i strukturze państwa wczesnopiastowskiego (X–XII w.), „Kwartalnik Historyczny” 107, 2000, s. 3–38.

ŚLIWIŃSKI 2009 = B. ŚLIWIŃSKI, Początki Gdańska. Dzieje ziem nad zachodnim brzegiem Zatoki Gdańskiej w I połowie X wieku, Gdańsk 2009.

URBAŃCZYK 2013 = P. URBAŃCZYK, Political and Economic Status of the Odra Estuary Area at the Turn of the 1st and 2nd Millennia AD, w: Economic, Monetisation and Society in the West Slavic Lands 800–1200 AD, red. M. BOGUCKI, M. RĘBKOWSKI, Szczecin 2013 (Wolińskie Spotkania Mediewistyczne, t. 2), s. 59–72.

URBAŃCZYK 2016b = P. URBAŃCZYK, Who Were Medieval „Wolinians”, w: Kościoły w dobie chrystianizacji, red. M. RĘBKOWSKI, Szczecin 2016 (Wolińskie Spotkania Mediewistyczne, t. 3), s. 33–42.

VITA PRIOR = S. Adalberti Pragensis episcopi et martyris vita prior, wyd. J. KARWASIŃSKA, Warszawa 1962 (Monumenta Poloniae Historica, Series Nova, t. 4/1).

WADYL 2015 = S. WADYL, Pomorze Wschodnie w X w. Uwagi na marginesie pracy Błażeja Śliwińskiego, Początki Gdańska. Dzieje ziem nad zachodnim brzegiem Zatoki Gdańskiej w I połowie X wieku, Gdańsk 2009, ss. 298, „Pomorania Antiqua” 24, 2015, s. 537–574.

WADYL 2019a = Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, red. S. WADYL, Gdańsk 2019.

WIDUKIND = Widukindi monachi Corbeiensis rerum gestarum Saxonicarum libri tres, wyd. P. ­HIRSCH, H.-E. LOHMANN, Hannover 1935 (Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum, t. 60).

WITCZAK 2012 = K.T. WITCZAK, Z problematyki Słowiańszczyzny plemiennej, cz. 5: Wierzyczanie (Uerizane), plemię wschodniopomorskie znad rzeki Wierzycy, „Pomorania Antiqua” 24, 2012, s. 1–18.

WYRWA 2006 = A.M. WYRWA, Czynniki związane z procesem formowania się grodów limesu nadnoteckiego we wczesnym średniowieczu. Stan i potrzeby badań, w: Pradolina Noteci na tle pradziejowych i wczesnośredniowiecznych szlaków handlowych, red. H. MACHAJEWSKI, J. ROLA, Poznań 2006, s. 281–305.

ZAJĄCZKOWSKI 1962 = S. ZAJĄCZKOWSKI, Podziały plemienne Polski w okresie powstania państwa. Geografia plemienna ziem polskich, w: Początki państwa polskiego, t. 1: Organizacja polityczna, red. K. TYMIENIECKI, G. LABUDA, H. ŁOWMIAŃSKI, Poznań 1962, s. 73–110.

ZAKRZEWSKI 1917 = S. ZAKRZEWSKI, Opis grodów i terytoriów z północnej strony Dunaju, czyli tzw. Geograf Bawarski, Lwów 1917.

ZAMELSKA-MONCZAK 2019 = K. ZAMELSKA-MONCZAK, Umocnienia wczesnośredniowiecznego grodu w Santoku, w: Santok. Strażnica i klucz Królestwa Polskiego, red. K. ZAMELSKA-MONCZAK, Warszawa 2019 (Origines Polonorum, t. 13), s. 384–391.