Miłosz podwojony w rozmowach Zofii Zarębianki ze Zbigniewem Kaźmierczykiem
Keywords:
Czesław Miłosz, dialogism, poetry, catastrophism, Manichaeism, apokatastasis, eschatology, metaphysicsSynopsis
MIŁOSZ DOUBLED IN THE CONVERSATIONS BETWEEN ZOFIA ZARĘBIANKA AND ZBIGNIEW KAŹMIERCZYK
The book Miłosz podwojony [Miłosz Doubled] comprises a series of conversations between Zofia Zarębianka and Zbigniew Kaźmierczyk dedicated to the works of Czesław Miłosz. The authors attempt a synthetic yet dynamic reading of the Nobel laureate’s oeuvre, treating dialogue as the most fitting mode for interpreting a body of writing that is inherently polyphonic, open-ended, and continually inviting new interpretations. Their point of departure is the conviction that Miłosz’s literary output shows a profound internal coherence across his poetry, essays, and prose. The interlocutors trace the principal currents present in the poet’s oeuvre, spanning from the interwar period through to his late poems. They devote particular attention to analyzing the works Miłosz categorized as “songs” (piosenki) and “chants” (pieśni). These seemingly lightweight genres prove to be vehicles for fundamental reflections on history, human destiny, civilizational catastrophe, the nature of evil, and the possibility of salvation. One of the primary themes of the book is the relationship between history and culture. In their interpretation of Piosenka o porcelanie [A Song on Porcelain], porcelain emerges as a symbol of home, memory, tradition, and European culture, whereas the tank serves as a symbol of barbaric violence and totalitarian annihilation. The authors read this poem not merely as an exercise in irony, but rather as a tragic lament over the loss of a world destroyed by war and communism. In doing so, they revisit Miłosz’s catastrophism—already evident in his volume Trzy zimy [Three Winters] highlighting its prophetic character.
Chapters
-
TABLE OF CONTENTS
-
I. Czołg i porcelana. Nie tylko o zaborczości Rosji w poezji Miłosza (Piosenka o porcelanie wśród Piosenek Noblisty) .......... 15
-
II. Koniec świata – w piosence i pieśni .......... 75
-
III. Miłosz idylliczny, a nawet wręcz przeciwnie .......... 127
-
IV. Od piosenek i pieśni do traktatów – Traktat moralny ......... 201
-
V. Traktat moralny a Traktat poetycki .......... 251
-
VI. Ars poetica .......... 303
-
VII. W ukropie historii kształtowanie losu .......... 351
-
VIII. Miłosz metafizyczny .......... 381
-
IX. Literatura jako metoda wglądu w samego siebie .......... 409
-
X. Trzeci traktat .......... 441
Downloads
References
OPRACOWANIA DOTYCZĄCE TWÓRCZOŚCI CZESŁAWA MIŁOSZA
Bałdyga Katarzyna, Tomistyczne źródła myślenia estetycznego w twórczości Czesława Miłosza, „Colloquia Litteraria” 2019, nr 25, s. 57–111.
Bałdyga Katarzyna, Tomasz z Akwinu w twórczości Czesława Miłosza – estetyczne nawiązania i punkty odniesienia, [w:] Peryferie Miłosza. Nieznane konteksty, głosy, nowe rozpoznania, red. Marek Bernacki, Wydawnictwo Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej przy współpracy z Ośrodkiem Badań nad Twórczością Czesława Miłosza Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków–Bielsko Biała 2020, s. 53–86.
Bałdyga Katarzyna, Świadectwa lektury św. Tomasza z Akwinu w twórczości Czesława Miłosza, „Rocznik Tomistyczny” 2021, t. 10, s. 163–180.
Bereś Stanisław, Cierń konspiracji, [w:] Miłosz i Miłosz, red. Aleksander Fiut, Artur Grabowski i Łukasz Tischner, Księgarnia Akademicka, Kraków 2013, s. 403–433.
Błoński Jan, Wzruszenie, dialog i mądrość, „Tygodnik Powszechny” 1980, nr 41, s. 4.
Błoński Jan, Miłosz jak świat, Wydawnictwo Znak, Kraków 1998 (wyd. 2 poszerz.: 2011).
Brenskott Krzysztof, Przekroczyć dualizm. Dialog gnostycyzmu i buddyzmu zen w twórczości Czesława Miłosza, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2018, nr 61(1), s. 53–66.
Brenskott Krzysztof, Wokół dualizmu. Dialog gnostycyzmu, kabały i buddyzmu zen w dziele Czesława Miłosza, Pasaże, Kraków 2020.
Brzóstowicz Monika, Dom rodzinny w „Dolinie Issy” Czesława Miłosza. Obecność i wartość, „Pamiętnik Literacki” 1997, nr 2(88), s. 13–32.
Burek Tomasz, Autobiografia jako rozpamiętywanie losu. Nie tylko o „Rodzinnej Europie”, „Pamiętnik Literacki” 1981, nr 4(72), s. 123–141.
Chwin Stefan, Czesław Miłosz wobec powstania warszawskiego, „Teksty Drugie” 2011, nr 5, s. 62–81.
Chwin Stefan, Czesław Miłosz wobec powstania warszawskiego, [w:] tegoż, Miłosz. Interpretacje i świadectwa, Wydawnictwo „Tytuł”, Gdańsk 2012, s. 56–83.
Chwin Stefan, „Dachau koników polnych”. Miłosz i „ukąszenie darwinowskie”, [w:] tegoż, Miłosz. Interpretacje i świadectwa, Wydawnictwo „Tytuł”, Gdańsk 2012, s. 13–55.
Chwin Stefan, Miłosz, Szymborska, Darwin, [w:] Religijność Czesława Miłosza, red. Zbigniew Kaźmierczyk przy współpracy Katarzyny Wojan, Wydawnictwo Uniwersytetu
Gdańskiego, Gdańsk 2020, s. 13–31.
Cierniak-Nielub Idalia, Autobiograficzna mityzacja czasu i przestrzeni w „Dolinie Issy” Czesława Miłosza, „Świat Tekstów. Rocznik Słupski” 2019, nr 17, s. 43–54.
Fiut Aleksander, Moment wieczny. O poezji Czesława Miłosza, Wydawnictwo Naukowe i Literackie „Open”, Warszawa 1993.
Fiut Aleksander, Ciemne iluminacje, [w:] tegoż, W stronę Miłosza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003, s. 11–26.
Fiut Aleksander, Glosy do „Traktatu teologicznego”, [w:] tegoż, W stronę Miłosza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003, s. 55–64.
Fiut Aleksander, W stronę Miłosza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003.
Franaszek Andrzej, Miłosz. Biografia, Wydawnictwo Znak, Kraków 2011.
Grądziel-Wójcik Joanna, „Lekcje biologii”, czyli Miłosz czyta Szymborską, „Ruch Literacki” R. 53, 2012, nr 1(310), s. 99–112.
Grudzińska-Gross Irena, Miłosz, wojna i poezja cywilna, „Studia Litteraria Historica” 2012, nr 1, Fałszywe otwarcia, fałszywe zamknięcia, s. 1–8.
Janion Maria, Elegia, [w:] Czesław Miłosz, Trzy zimy & Głosy o wierszach, red. Renata Gorczyńska i Piotr Kłoczowski, „Aneks”, Londyn 1987, s. 80–84.
Kaczor-Scheitler Katarzyna, Język wiary i zwątpienia. Religijne konteksty w „Drugiej przestrzeni” Czesława Miłosza, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica” 2008, nr 10, s. 157–165.
Kania Ireneusz, Czesław Miłosz a buddyzm, „Dekada Literacka” 2011, nr 1–2, s. 82–97.
Kania Ireneusz, Czesław Miłosz a buddyzm, [w:] Miłosz i Miłosz, red. Aleksander
Fiut, Artur Grabowski i Ł ukasz Tischner, Księgarnia Akademicka, Kraków 2013, s. 153–168.
Karpiński Wojciech, Obłoki, [w:] Czesław Miłosz, Trzy zimy & Głosy o wierszach, red. R. Gorczyńska, P. Kłoczowski, „Aneks”, Londyn 1987, s. 122–124.
Kaźmierczyk Zbigniew, Dzieło demiurga. Zapis gnostyckiego doświadczenia egzystencji we wczesnej poezji Czesława Miłosza, Wydawnictwo Słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2011, Wokół Literatury, t. 10.
Kaźmierczyk Zbigniew, Être i devenir w poezji Miłosza okresu „krońskiego”, [w:] Pogranicza – cezury – zmierzchy Czesława Miłosza. Studia, red. Anna Janicka, Krzysztof Korotkich, Jarosław Ławski, Narodowe Centrum Kultury; Zakład Badań Interdyscyplinarnych i Porównawczych „Wschód – Zachód”. Wydział Filologiczny Uniwersytetu w Białymstoku, Warszawa–Białystok 2012, s. 597–615, Przełomy, Pogranicza. Studia Literackie, 1.
Kaźmierczyk Zbigniew, „Wcielenie” – wczesny wiersz Miłosza, [w:] Poznawanie Miłosza 3, 1999–2010, red. Aleksander Fiut, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2012, s. 587–607.
Kaźmierczyk Zbigniew, Wschodnia świadomość zła według Miłosza, „Acta Polono-Ruthenica” 2016, t. 21, s. 175–183.
Kaźmierczyk Zbigniew, Totalitarianisms as Systems of Lawlessness (Miłosz’s Remarks), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica” 2017, Vol. 45, nr 7(17), s. 113–138.
Kaźmierczyk Zbigniew, Manichejska podstawa zbliżenia Słowiańszczyzny w twórczości Czesława Miłosza, [w:] Konstrukcje i destrukcje tożsamości 5. Granice stare i nowe, red. Ewa Golachowska oraz Dorota Pazio-Wlazłowska, Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2019, s. 239–250.
Kaźmierczyk Zbigniew, Heretyckie inspiracje Czesława Miłosza, [w:] Religijność Czesława Miłosza, red. nauk. Zbigniew Kaźmierczyk przy współpracy Katarzyny Wojan,
Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2020, s. 112–139.
Kaźmierczyk Zbigniew, Podmiot mówiący Miłosza jako medium pamięci o totalitaryzmach, „Slavia. Časopis pro slovanskou filologii / Slavia. The Journal for Slavic Philology” R. 90, 2021, z. 1, s. 55–65.
Kaźmierczyk Zbigniew, The Model of a Non-Totalitarian Society in Czesław Miłosz’s Biohistory, trans. David Malcolm, „The Polish Review” 2025, Vol. 70, No. 3, Special Issue, Czesław Miłosz, Our Contemporary (The Board of Trustees of the University of Illinois), s. 49–71.
Kaźmierczyk Zbigniew, Biohistoriozofia manichejska Czesława Miłosza, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2026 (w druku).
Kiślak Elżbieta, Walka Jakuba z aniołem. Czesław Miłosz wobec romantyczności, Prószyński i S-ka, Warszawa 2000, Z Prac Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk.
Kowalczyk Andrzej Stanisław, Miłosza „Dolina Issy” wobec horyzontu oczekiwań odbiorcy, „Przegląd Powszechny” R. 120, 1985, z. 3(763), s. 406–422.
Łapiński Zdzisław, Między polityką a metafizyką (o poezji Czesława Miłosza), Niezależna Oficyna Wydawnicza „Nowa” 2, Warszawa 1980.
Miklas-Frankowski Jan, Katastrofizm Czesława Miłosza, „Studia Gdańskie. Wizje i rzeczywistość” 2014, t. 11, s. 61–72.
Miłosz Czesław, Trzy zimy & Głosy o wierszach, red. Renata Gorczyńska i Piotr Kłoczowski, „Aneks”, Londyn 1987.
Po Miłoszu, red. Marian Bielecki, Wojciech Browarny, Joanna Orska, Wydawnictwo EMG, Kraków 2011.
Religijność Czesława Miłosza, red. Zbigniew Kaźmierczyk, współpraca Katarzyna Wojan, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2020.
Stanekzai Ilias, Poetycka apokatastaza w twórczości Czesława Miłosza, „Textus et Studia” 2024, t. 10, nr 1(37), s. 91–113.
Staśkiewicz Mariola H., Przestrzeń kraju dzieciństwa w „Dolinie Issy” Czesława Miłosza, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Studia Filologiczne.
Filologia Polska” 1996, z. 40(17), s. 99–113.
Szymik Jerzy, Apokatastaza według Miłosza. Teologia sensu i nadziei, „Studia Oecumenica” 2020, t. 20, s. 147–155.
Tischner Łukasz, Sekrety manichejskich trucizn. Miłosz wobec zła, Wydawnictwo Znak, Kraków 2001.
Wyka Kazimierz, Ogrody lunatyczne i ogrody pasterskie, „Twórczość” 1946, nr 5, s. 135–147.
Wyka Kazimierz, Ogrody lunatyczne i ogrody pasterskie, [w:] tegoż, Rzecz wyobraźni, wyd. 2 rozsz., Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977, s. 265–290.
Wyka Kazimierz, Ogrody lunatyczne i ogrody pasterskie, [w:] Poznawanie Miłosza. Studia i szkice o twórczości poety, red. Jerzy Kwiatkowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków– Wrocław 1985, s. 15–41.
Zach Joanna, Darwin w „Ziemi Ulro”, „Świat i Słowo” 2010, nr 1(14), s. 135–144.
Zach Joanna, Biologia i teodycea. Homo poeticus Czesława Miłosza, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2017.
Zarębianka Zofia, „Piosenka o porcelanie” Czesława Miłosza. Kultura jako pamięć wpisana w rzeczy, „Topos” 2013, nr 1–2(128–129), s. 117–122.
Zarębianka Zofia, Dialog Wschodu z Zachodem, [w:] tejże, Wtajemniczenia (w) Miłosza. Pamięć – duch(owość) – wyobraźnia, Homini, Kraków 2014, s. 270–285.
Zarębianka Zofia, Obłoki. Medytacja metafizyczna, [w:] tejże, Wtajemniczenia (w) Miłosza. Pamięć – duch(owość) – wyobraźnia, Homini, Kraków 2014, s. 365–374.
Zarębianka Zofia, Obrazy przeszłości jako projekt eschatologiczny, [w:] tejże, Wtajemniczenia (w) Miłosza. Pamięć – duch(owość) – wyobraźnia, Homini, Kraków 2014, s. 133–145.
Zarębianka Zofia, „Piosenka o porcelanie”, czyli o kulturze jako pamięci wpisanej w rzeczy, [w:] tejże, Wtajemniczenia (w) Miłosza. Pamięć – duch(owość) – wyobraźnia,
Homini, Kraków 2014, s. 403–411.
Zarębianka Zofia, Pytania o kulturę w świetle wierszy „O książce” oraz „OEconomia divina”, [w:] tejże, Wtajemniczenia (w) Miłosza. Pamięć – duch(owość) – wyobraźnia,
Homini, Kraków 2014, s. 390–403.
Zarębianka Zofia, Karol Wojtyła – Czesław Miłosz. Związki ukryte, „Akcent” 2018, t. 39, nr 3(153), s. 100–105.
Zarębianka Zofia, Katastrofizm metafizyczny w twórczości poetyckiej Czesława Miłosza, [w:] Peryferie Miłosza. Nieznane konteksty, głosy, nowe rozpoznania, red. Marek
Bernacki, Wydawnictwo Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej przy współpracy z Ośrodkiem Badań nad Twórczością Czesława Miłosza Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków–Bielsko-Biała 2020, s. 41–52.
Zarębianka Zofia, O wierszu Zbigniewa Herberta „Substancja” w kontekście filozoficznych definicji terminu oraz utworu „Naród” i fragmentów „Traktatu poetyckiego” Czesława Miłosza, „Litteraria Copernicana” 2024, nr 3–4(50), s. 73–80.
OPRACOWANIA HISTORYCZNOLITERACKIE
Brzozowski Stanisław, Głosy wśród nocy. Studia nad przesileniem romantycznym kultury europejskiej, z teki pośm. wyd. i przedm. poprzedził Ostap Ortwin, nakładem Księgarni
Polskiej B. Połonieckiego; E. Wende i Sp., Lwów–Warszawa 1912.
Brzozowski Stanisław, Legenda Młodej Polski. Studia o strukturze duszy kulturalnej, Wydawnictwo Instytutu Literackiego, Warszawa 1937.
Czermińska Małgorzata, Dom w autobiografii i powieści o dzieciństwie, [w:] Przestrzeń i literatura. Tom poświęcony VIII Kongresowi Slawistów. Studia, red. Michał Głowiński i Aleksandra Okopień-Sławińska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1978, s. 229–252.
Dopart Bogusław, Poemat profetyczny. O „Dziadach” drezdeńskich Adama Mickiewicza, Księgarnia Akademicka, Kraków 2002.
Fiut Aleksander, Wariacje faustyczne, Wydawnictwo Austeria, Kraków–Budapeszt–Syrakuzy 2023, Z Rękopisów.
Gutowski Wojciech, Miłość śmierci i energia rozkładu. O młodopolskiej wyobraźni nekrofilskiej, „Pamiętnik Literacki” 1989, nr 1(80), s. 37–71.
Gutowski Wojciech, Mit – Eros – Sacrum. Sytuacje młodopolskie, Homini, Bydgoszcz 1999.
Gutowski Wojciech, Z próżni nieba ku religii życia. Motywy chrześcijańskie w literaturze Młodej Polski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001.
Gutowski Wojciech, Młoda Polska w „obłoku niewiedzy”. Uwagi do wczesnomodernistycznych nihilologii, „Folia Litteraria Polonica” 2016, nr 3(33), s. 51–107.
Janion Maria, Gorączka romantyczna, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1975.
Janion Maria, Projekt krytyki fantazmatycznej. Szkice o egzystencjach ludzi i duchów, Wydawnictwo PEN, Warszawa 1991.
Janion Maria, Do Europy – tak, ale razem z naszymi umarłymi, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000.
Mencwel Andrzej, Stanisław Brzozowski. Kształtowanie myśli krytycznej, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1976.
Mielczarek Joanna, Juliusz Zeyer i Stanisław Wyspiański. Modernistyczny projekt krytycznej mitologii narodowej, „Collectanea Philologica” R. 17, 2014, s. 127–136.
Miodońska-Brookes Ewa, Wawel – „Akropolis”. Studium o dramacie Stanisława Wyspiańskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1980.
Miodońska-Brookes Ewa, „Mam ten dar bowiem: patrzę się inaczej”. Szkice o twórczości Stanisława Wyspiańskiego, Universitas, Kraków 1997.
Porębowicz Edward, Poezja polska nowego stulecia, „Pamiętnik Literacki” R. 1, 1902, nr 1(4), s. 70–78.
Przyboś Julian, Czytając Mickiewicza, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1950.
Stabro Stanisław, Poetycka idea narodu w „Substancji” Zbigniewa Herberta, [w:] Portret z początku wieku. Twórczość Zbigniewa Herberta – kontynuacje i rewizje. Studia, red. Wojciech Ligęza przy współudziale Magdaleny Cichej, Wydawnictwo Archidiecezji Lubelskiej „Gaudium”, Lublin 2005, s. 206–233.
Stanisław Wyspiański. Studium artysty, red. nauk. Ewa Miodońska-Brookes, Universitas, Kraków 1996.
Symons Arthur, The Symbolist Movement in Literature, Revised and enlarged edition, E.P. Dutton & Company, New York 1919.
Walicki Andrzej, Stanisław Brzozowski. Drogi myśli, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1977.
Wyka Marta, Czytanie Brzozowskiego, Universitas, Kraków 2012.
Zarębianka Zofia, Karol Ludwik Koniński czytany współcześnie, „Ruch Literacki” 1998, nr 4, s. 513–524.
INNE OPRACOWANIA
Alfaric Prosper, L’evolution intellectuelle de saint Augustin, 1, Du manichéisme au néoplatonisme, Emile Nourry Éditeur, Paris 1918.
Archutowski Roman, Historja Kościoła katolickiego w zarysie, nakładem Księgarni „Kroniki Rodzinnej”, Warszawa [1916].
Balthasar Hans Urs von, Dare We Hope „That all Men be saved?”: With a Short Discourse on Hell, Ignatius Press, [s.l.] 1988.
Bauman Zygmunt, Płynna nowoczesność, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2006.
Beck Ulrich, Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności, tłumaczenie Stanisław Cieśla, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 2002.
Boros Ladislaus, Mysterium mortis. Człowiek w obliczu ostatecznej decyzji, przełożył Bernard Białecki, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1977.
Boros Ladislaus, The Mystery of Death: Awakening to Eternal Life, Monkfish Book Publishing Company, [s.l.] 2020.
Cockburn David, Simone Weil on Death, „Mortality” 1997, Vol. 2(1), s. 63–72.
Foucault Michel, Czym jest Oświecenie?, [w:] tegoż, Filozofia, historia, polityka. Wybór pism, tłumaczenie i wstęp Damian Leszczyński i Lotar Rasiński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 276–293.
Gadacz Tadeusz, Historia filozofii XX wieku. Nurty, t. 1, Filozofia życia, pragmatyzm, filozofia ducha, Wydawnictwo Znak, Kraków 2009.
Gadacz Tadeusz, Historia filozofii XX wieku. Nurty, t. 2, Neokantyzm, filozofia egzystencji, filozofia dialogu, Wydawnictwo Znak, Kraków 2009.
Giddens Anthony, Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age, Stanford University Press, Stanford, California 1991.
Jameson Fredric, Postmodernism, or, The Cultural Logic of Late Capitalism, Duke University Press, Durham 1991.
Jaroszewicz Magdalena, Apokatastaza w katolickiej teologii współczesnej, praca doktorska napisana pod kierunkiem Ks. prof. dr hab. Romana E. Rogowskiego, Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu, Wrocław 2013.
Jonas Hans, Religia gnozy, przełożył Marek Klimowicz, Wydawnictwo Platan, Kraków 1994.
Jünger Ernst, Der Arbeiter Herrschaft und Gestalt, Hanseatische Verlagsanstalt, Hamburg 1932.
Kijewska Agnieszka, Święty Augustyn, Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, Warszawa 2007.
Kitowicz Jędrzej, Opis obyczajów za panowania Augusta III, opracowanie Roman Pollak, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1951.
Kołakowski Leszek, Główne nurty marksizmu. Powstanie, rozwój, rozkład, t. 1, Instytut Literacki, Paryż 1976 (przedruk: „Alternatywy”, Kraków 1981).
Kołakowski Leszek, Główne nurty marksizmu. Powstanie, rozwój, rozkład, t. 2, Instytut Literacki, Paryż 1977 (przedruk: „Alternatywy”, Kraków 1981).
Kołakowski Leszek, Główne nurty marksizmu. Powstanie, rozwój, rozkład, t. 3, Instytut Literacki, Paryż 1978 (przedruk: „Alternatywy”, Kraków 1981).
Kroński Tadeusz, Problem zła moralnego w heglowskiej filozofii dziejów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957.
Kroński Tadeusz, Hegel, [teksty zamieszczone w wyborze, wyjąwszy fragment o Sokratesie, przełożył i przypisami opatrzył Adam Landman, fragment o Sokratesie przełożyła Irena Krońska], Wiedza Powszechna, Warszawa 1961.
Leżohupski Robert, „Łaska zupełnego odpuszczenia win i kar”. Misterium indulgentiae – „ex thesauro ecclesiae”, „Polonia Sacra” 2005, nr 3(29), s. 81–102.
Lyotard Jean-François, La condition postmoderne: Rapport sur le savoir, Les Éditions de Minuit, Paris 1979.
Marks Karol, Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej, t. 1, ks. 1, Wytwarzanie kapitału, E.Ł. Kasprowicz, Lipsk 1884.
Moltmann Jürgen, Theology of Hope, SCM Press, [s.l.] 1967.
Moszyński Kazimierz, Kultura duchowa Słowian, cz. 2, z. 1–2, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1934–1939.
Murawska Anna, Teologiczna interpretacja śmierci w ujęciu ks. Wacława Hryniewicza, „Perspectiva. Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne” R. 9, 2010, nr 1(16), s. 199–214.
Nowicki Andrzej Stefan, Fenomen śmierci w ujęciu Ladislausa Borosa, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 2002, nr 2(35), s. 252–264.
Pannenberg Wolfhart, Theology and the Kingdom of God, Westminster Press, Philadelphia 1969.
Voegelin Eric, Nowa nauka polityki, przełożył i wstępem opatrzył Paweł Śpiewak, Fundacja „Aletheia”, Warszawa 1992.
Voegelin Eric, Od Oświecenia do rewolucji, przełożył Łukasz Pawłowski, wstęp Paweł Śpiewak, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011.
PISMA, WYKŁADY I ROZWAŻANIA
Augustyn, św., Wyznania, przełożył oraz wstępem i kalendarium opatrzył Zygmunt Kubiak, Wydawnictwo Znak, Kraków 1997.
Augustyn, św., Państwo Boże, przełożył Władysław Kubicki, Meandry Kultury, Vis-à-vis Etiuda, Kraków 2023.
Darwin Karol, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras w walce o byt, przekład Szymon Dickstein i Józef Nusbaum, nakładem Redakcyi Przeglądu Tygodniowego, Warszawa 1884–1885.
Darwin Karol, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras w walce o byt, przedmowa i komentarze January Weiner, tekst
polski na podstawie przekładu Szymona Dicksteina i Józefa Nusbauma, opracowanie Joanna Popiołek i Małgorzata Yamazaki, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009.
Eliade Mircea, Mit wiecznego powrotu, przełożył Krzysztof Kocjan, Wydawnictwo KR, Warszawa 1998.
Ewagriusz z Pontu, Pisma ascetyczne, t. 1, przekład Krzysztof Bielawski, wstęp i opracowanie Leon Nieścior, Wydawnictwo Benedyktynów, Kraków–Tyniec 1998.
Hegel Georg Wilhelm Friedrich, Wykłady z filozofii dziejów, t. 1, przełożył Janusz Grabowski, Adam Landman, wstęp Tadeusz Krosiński, BKF, Warszawa 1958.
Hegel Georg Wilhelm Friedrich, Fenomenologia ducha, t. 1, przełożył, wstępem i objaśnieniami opatrzył Adam Landman, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1963.
Hegel Georg Wilhelm Friedrich, Fenomenologia ducha, t. 2, przełożył, wstępem i objaśnieniami opatrzył Adam Landman, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965.
Hryniewicz Wacław, Nadzieja uczy patrzeć inaczej. Medytacje eschatologiczne, Verbinum Wydawnictwo Księży Werbistów, Warszawa 2003.
Küng Hans, Życie wieczne?, z niem. przełożył Tadeusz Zatorski, wstępem opatrzył Zbigniew Mikołejko, Oficyna Literacka, Kraków 1993.
Küng Hans, Das Christentum. Wesen und Geschichte, Piper Verlag, München–Zürich 1995.
Küng Hans, Der Anfang aller Dinge. Naturwissenschaft und Religion, Piper Verlag, München–Zürich 2005.
James William, Doświadczenia religijne, przełożył i przedmową opatrzył Jan Hempel, Książka i Wiedza, Warszawa 1958.
Nietzsche Fryderyk, Wola mocy. Próba przemiany wszystkich wartości. (Studya i fragmenty), przełożyli Stefan Frycz i Konrad Drzewiecki, nakładem Jakóba Mortkowicza, Warszawa 1910.
Nusbaum-Hilarowicz Józef, Idea ewolucji w biologii. Przeszłość, stan obecny, wpływ na rozwój wiedzy ludzkiej, nakładem Księgarni G. Centnerszwera i Ski; H. Altenberg, Lwów 1910.
Ortega y Gasset José, Bunt mas i inne pisma socjologiczne, wyboru dokonał i tekst przejrzał Stanisław Cichowicz, wstępem opatrzył Jerzy Szacki, przełożyli Piotr Niklewicz i Henryk Woźniakowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982, Biblioteka Socjologiczna.
Orygenes, O zasadach, przekład Stanisław Kalinkowski, wstęp, opracowanie Stanisław Kalinkowski, Wincenty Myszor i E mil Stanula, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1979, Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, t. 23.
Otto Rudolf, Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, przełożył Bogdan Kupis, Thesaurus Press, Wrocław 1993.
Ratzinger Joseph, Eschatologia. Śmierć i życie wieczne, przełożył Marek Węcławski, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 2005.
Rohr Richard, Uniwersalny Chrystus, przełożył o. Wojciech Drążek CMM, Wydawnictwo WAM, Kraków 2023.
Sartre Jean-Paul, Egzystencjalizm jest humanizmem, przełożyli Krystyna Szeżyńska-Maćkowiak, Janusz Krajewski, Warszawskie Wydawnictwo Literackie „Muza”, Warszawa 1998.
Sartre Jean-Paul, Byt i nicość. Zarys ontologii fenomenologicznej, przełożyli Jan Kiełbasa i in., posłowie napisał Piotr Mróz, Wydawnictwo Zielona Sowa, Warszawa 2007.
Schopenhauer Arthur, Świat jako wola i przedstawienie, t. 1, przełożył, wstępem poprzedziłi komentarzem opatrzył Jan Garewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994.
Schopenhauer Arthur, Świat jako wola i przedstawienie, t. 2, przełożył, wstępem poprzedził i komentarzem opatrzył Jan Garewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.
Sopoćko Michał, Miłosierdzie Boga w dziełach Jego, t. 1, Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”, Londyn 1959.
Sopoćko Michał, Miłosierdzie Boga w dziełach Jego, t. 2, Męka, Śmierć, Zmartwychwstanie i Wniebowstąpienie, Wydawnictwo Pallotti, Rzym 1962.
Sopoćko Michał, Miłosierdzie Boga w dziełach Jego, t. 3, Duch Święty, Kościół, łaska, cnota, dary Ducha Świętego, modlitwa, ufność, Sakramenty Święte, Wydawnictwo Pallotti, Rzym 1962.
Sopoćko Michał, Miłosierdzie Boga w dziełach Jego, t. 4, O uroczystość Najmiłosierniejszego Zbawiciela, Wydawnictwo „Naszej Rodziny”, Paryż 1967.
Spengler Oswald, Zmierzch Zachodu. Zarys morfologii historii uniwersalnej, skrót dokonany przez Helmuta Wernera, przełożył i przedmową opatrzył Józef Marzęcki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001.
Špidlík Thomas, Duchowość chrześcijańskiego Wschodu. Przewodnik systematyczny, przełożyła Lucyna Rodziewicz, Wydawnictwo O.O. Franciszkanów Bratni Zew, Kraków 2005.
Weil Simone, Wybór pism, tłumaczenie i opracowanie Czesław Miłosz, Instytut Literacki, Paryż 1958, Biblioteka „Kultury”, t. 33.
Weil Simone, Zakorzenienie i inne fragmenty. Wybór pism, przedmowa Andrzej Wielowieyski, Wydawnictwo Znak, Warszawa 1961.
Weil Simone, Waiting for God, with an introduction by Leslie A. Fiedler, trans. by Emma Crafurd, Harper Perennial, New York 1973.
Weil Simone, Wybór pism, przekład i opracowanie Czesław Miłosz, Wydawnictwo Znak, Kraków 1991.
Weil Simone, Gravity and Grace, with an introd. by Gustave Thibon, trans. by Emma Crafurd, Routledge, London 2002.
Weil Simone, Dzieła, przełożyła Małgorzata Frankiewicz, Brama – Książnica Włóczęgów i Uczonych, Poznań 2004.
Znaniecki Florian, Upadek cywilizacji zachodniej. Wybór pism, wyboru dokonała, wstępem opatrzyła i opracowała Anna Citkowska-Kimla, Ośrodek Myśli Politycznej; Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2023, Polskie Studia nad Totalitaryzmem, t. 21.
ESEISTYKA
Bierdiajew Mikołaj, Nowe Średniowiecze, z upoważnienia autora przełożył Marian Reutt, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1936.
Bierdiajew Mikołaj, Nowe Średniowiecze, z upoważnienia autora przełożył Marian Reutt, Wydawnictwo „Głosy”, Poznań 1984.
Bierdiajew Mikołaj, Sens historii. Filozofia losu człowieka, przełożył Henryk Paprocki, Wydawnictwo Antyk, Kęty 2002, Biblioteka Europejska – Antyk.
Fromm Erich, Ucieczka od wolności, przełożyli Olga i Andrzej Ziemilscy, przedmową opatrzył Stanisław Ryszka, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1993.
Legutko Ryszard, Eric Voegelin o Platonie, [w:] Eric Voegelin, Platon, tłumaczenie Alicja Legutko-Dybowska, Fundacja Świętego Mikołaja; Redakcja „Teologii Politycznej”, Warszawa 2015, s. 15–16.
Maritain Jacques, Sztuka i mądrość, przełożyli z francuskiego Karol i Konrad Górscy, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1936.
Maritain Jacques, Drogami klęski, przekład Czesław Miłosz, Oficyna Polska, Warszawa [1942].
Zdziechowski Marian, U opoki mesyanizmu. Nowe szkice z psychologii narodów słowiańskich, Gubrynowicz i Syn, Lwów 1912.
Zdziechowski Marian, Pesymizm, romantyzm a podstawy chrześcijaństwa, t. 1–2, Drukarnia „Czasu”, nakładem autora, Kraków 1915.
Zdziechowski Marian, Europa, Rosja, Azja. Szkice polityczno-literackie, nakładem Księgarni Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego, M. Arct, Wilno–Warszawa 1922.
Zdziechowski Marian, W obliczu końca, wyd. 2 uzup., Wydawnictwo Stanisława Turskiego, Wilno 1938.
PUBLICYSTYKA
Arendt Hannah, Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła, tłumaczenie Adam Szostkiewicz, Wydawnictwo Znak, Kraków 1987.
Artemiuk Przemysław, Papież i poeta. O relacji Jana Pawła II i Czesława Miłosza, Teologia Polityczna, 22.10.2019, https://teologiapolityczna.pl/papiez-i-poeta-o-relacjijana-pawla-ii-i-czeslawa-milosza.
Kołakowski Leszek, Kapłan i błazen (Rozważania o teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia), „Twórczość” 1959, nr 10, s. 65–85.
Kołakowski Leszek, Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, Aneks, Londyn 1982.
Krzyżanowski Jerzy R., Miłosz o powstaniu warszawskim, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza. Tydzień Polski” (Londyn), 2004, nr 41, s. 143.
Krzyżanowski Jerzy R., Miłosz o powstaniu warszawskim, „Przegląd Polski” 2004 (27.08), s. 8.
Kundera Milan, Zachód porwany albo Tragedia Europy Środkowej, „Zeszyty Literackie” 1984, nr 5, s. 14–31.
Kundera Milan, Zachód porwany albo Tragedia Europy Środkowej, przełożył Marek Bieńczyk, Wydawnictwo WAB, Warszawa 2023.
Mikiciuk Elżbieta, Przeciw klerykaturze. Stanisława Brzozowskiego „głos wśród nocy” Kościoła, „Więź” 2022, nr 3(689), s. 112–142.
Peiper Tadeusz, Nowe usta, Towarzystwo Wydawnicze „Ateneum”, Lwów 1925.
Peiper Tadeusz, Nowe usta. Odczyt o poezji, [w:] tegoż, Pisma wybrane, opracowanie Stanisław Jaworski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1979, s. 205–251.
Tyrmand Leopold, Fryzury Mieczysława Rakowskiego, „Kultura” (Paryż) 1967, nr 10, s. 57–73.
Tyrmand Leopold, Cywilizacja komunizmu, nakładem Polskiej Fundacji Kulturalnej, Londyn 1972.
Inne źródła
Izaak z Niniwy, św., Gramatyka życia duchowego, tłumaczenie i redakcja ks. Jan Słomka, Wydawnictwo M, Kraków 2010.
Izaak z Niniwy, Mowy. Zbiór 1, wprowadzenie, przekład z języka syryjskiego, opracowanie naukowe i indeksy Marcin Jan Janecki, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2022, Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, t. 79.
Katechizm Kościoła Katolickiego, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 2002.
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, opracowanie Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, wyd. 2 popr., Pallottinum, Poznań–Warszawa 1971.