Gniezno w państwie pierwszych Piastów .......... 207

GNIEZNO IN THE REALM OF THE FIRST PIASTS

The aim of this article is an attempt to reconstruct the ducal stronghold complex in Gniezno spanning from the beginnings of the Polish state to the end of the first monarchy (the 10th century to the first half of the 11th century). The analysis incorporates the results of the most recent archaeological research and is framed within Tomasz Sawicki’s four-phase model of the development of settlement and the Gniezno stronghold on Lech Hill. Phase II is associated with the functioning of a major pagan cult center on the hill. Although the stronghold itself is believed to have been constructed around 940, this study highlights that both the dating of the origins of the fortification and the chronology of its individual defensive components on Lech Hill remain open to debate. Considerable attention is devoted to the earliest masonry architecture within the stronghold—encompassing sacral, residential, and defensive structures— where the current state of research remains underdeveloped. A central unresolved issue is the identification of the Gniezno palatium. On the other hand, the existing body of scholarship leaves no doubt as to the primary importance of the Gniezno stronghold in the formative period of the Polish state.

BIBLIOGRAFIA

BARTZ 2012 = W. BARTZ, Charakterystyka mineralogiczno-petrograficzna zapraw z wczesnośredniowiecznego zespołu osadniczego w Gnieźnie, w: Wyniki analiz specjalistycznych materiałów wczesnośredniowiecznych z gnieźnieńskiego ośrodka osadniczego, red. M. KARA, Gniezno 2012, s. 77–120.

BOGDANOWSKI 1996 = J. BOGDANOWSKI, Architektura obronna w krajobrazie Polski. Od Biskupina do Westerplatte, Warszawa–Kraków 1996.

BROCHWICZ 1975 = Z. BROCHWICZ, Badania wczesnośredniowiecznych zapraw budowlanych – integralną częścią badań archeologicznych, „Materiały Zachodniopomorskie” 21, 1975, s. 95–244.

BUKO 2021 = A. BUKO, Świt państwa polskiego, Warszawa 2021.

BUKOWSKA 2013 = A. BUKOWSKA, Najstarsza katedra w Poznaniu. Problem formy i jej genezy w kontekście architektury około roku 1000, Kraków 2013 (Studia z Historii Sztuki Średniowiecznej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 3).

FIRLET, PIANOWSKI 2009 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Nowe odkrycia i interpretacje architektury przedromańskiej i romańskiej na Wawelu, w: Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, red. T. JANIAK, Gniezno 2009, s. 251–278.

GLIŃSKA 2020b = N. GLIŃSKA, Wyniki badań w Wiślicy w świetle reinterpretacji dokumentacji wykopaliskowej i materiału zabytkowego, w: Wczesnośredniowieczna Wiślica. Urbs famosissima in regno Lechitarum, red. K. SKRZYŃSKA, Warszawa 2020 (Origines Polonorum, t. 14), s. 161–298.

GOSLAR 2012 = T. GOSLAR, Wyniki analiz radiowęglowych próbek archeologicznych ze stanowisk 14 i 15 w Gnieźnie, w: Wyniki analiz specjalistycznych materiałów wczesnośredniowiecznych z gnieźnieńskiego ośrodka osadniczego, red. M. KARA, Gniezno 2012, s. 47–50.

HENSEL 1971 = W. HENSEL, Archeologia i prahistoria. Studia i szkice, Wrocław–Warszawa–Kraków 1971.

JANIAK 2002 = T. JANIAK, Uwagi na temat ottońskiej konfesji świętego Wojciecha w katedrze gnieźnieńskiej w świetle źródeł historycznych i archeologicznych (tzw. konfesja II), w: ­Archeologia traktu cesarskiego, red. W. DZIEDUSZYCKI, M. PRZYBYŁ, Poznań 2002, s. 349–381.

JANIAK 2003 = T. JANIAK, Czy Bolesław Chrobry był czczony jako święty? Z badań nad przestrzenią liturgiczną przedromańskiej katedry w Poznaniu (do połowy XI w.), „Slavia Antiqua” 44, 2003, s. 67–95.

JANIAK 2004 = T. JANIAK, Problematyka wczesnych faz kościoła katedralnego w Gnieźnie, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 85–130.

JANIAK 2007 = T. JANIAK, Domniemana wczesnośredniowieczna budowla sakralna na II podgrodziu w Gnieźnie w świetle badań w 1976 roku, w: I Forum Architecturae Medievalis, red. K. STALA, Kraków 2007, s. 69–94.

JANIAK 2009a = T. JANIAK, Z badań nad przestrzenią liturgiczną romańskiej katedry w Gnieźnie, w: Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, red. T. JANIAK, Gniezno 2009, s. 129–174.

JANIAK 2009b = T. JANIAK, Topografia sakralna gnieźnieńskiego zespołu grodowego w świetle odkryć na stan. 5 (II podgrodzie), „Slavia Antiqua” 50, 2009, s. 253–297.

JANIAK 2018a = T. JANIAK, Katedra gnieźnieńska we wczesnym średniowieczu, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11), s. 188–233.

JANIAK 2018b = T. JANIAK, Pozostałości architektury przedromańskiej i romańskiej, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018, s. 165–187.

JANIAK 2018c = T. JANIAK, Centrum miasta Gniezna w świetle badań archeologicznych, „Rocznik Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie” 4, 2018, s. 188–250.

JANIAK 2018d = T. JANIAK, Gnieźninek, „Rocznik Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie” 4, 2018, s. 253–255.

JANIAK 2025a = T. JANIAK, Katedra gnieźnieńska jako miejsce koronacji królewskich, w: Gniezno 1025. Kolebka królestwa, z okazji 1000-lecia koronacji królewskiej w katedrze gnieźnieńskiej, red. B. PRZYBYŁA, Gniezno–Toruń 2025, s. 89–120.

JANIAK 2025b = T. JANIAK, Analiza wyników badań radiowęglowych z wczesnośredniowiecznych stanowisk archeologicznych nr 5, 14 i 15 (część SE) na Górze Lecha w Gnieźnie, ze szczególnym uwzględnieniem reliktów architektury przedromańskiej i romańskiej, w kontekście dotychczasowych ustaleń stratygraficzno-chronologicznych, w: M. KARA ET AL., Uściślenie i weryfikacja chronologii oraz periodyzacji grodów tzw. centralnych monarchii pierwszych Piastów (Gniezno – Poznań – Giecz) na podstawie akceleratorowych datowań radiowęglowych, Wrocław 2025, s. 223–393.

JANIAK, KACZMAREK 2018 = T. JANIAK, Ł. KACZMAREK, Osadnictwo wczesnośredniowieczne na terenie Gniezna i w jego regionie, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11), s. 105–118.

JARZEWICZ 2014 = J. JARZEWICZ, Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.

KACZMAREK 2018 = Ł. KACZMAREK, Ceramika naczyniowa z badań archeologicznych na Górze Lecha, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11), s. 271–299.

KACZMAREK 2021 = Ł. KACZMAREK, Wczesnośredniowieczna ceramika gnieźnieńska od VIII do połowy XI w. Rozprawa doktorska, Poznań–Gniezno 2021, https://hdl.handle.net/10593/26765 (dostęp 23.02.2026).

KACZMAREK 2023 = Ł. KACZMAREK, Zespoły ceramiki naczyniowej, w: Stanowisko 14. Wyniki badań archeologicznych, red. M. SIŁAKOWSKA, A. RÓŻAŃSKI, Gniezno–Poznań 2023 (Wczes­nośredniowieczne Gniezno, t. 3), s. 89–134.

KARA 2009 = M. KARA, Najstarsze państwo Piastów – rezultat przełomu czy kontynuacji? Studium archeologiczne, Poznań 2009.

KARA 2024 = M. KARA, Początki państwa polskiego i rola (funkcje) Poznania w świetle nowszych ustaleń archeologicznych, w: Przekrój Poznania. Katalog wystawy stałej Rezerwatu Archeologicznego Genius loci, red. A. STEMPIN, Poznań 2024, s. 32–43.

KARA 2025c = M. KARA we współpracy: T. GOSLAR, T. JANIAK, T. KRYSZTOFIAK, D. MAKOWIECKI, J. RENNWANZ, T. SAWICKI, Uściślenie i weryfikacja chronologii oraz periodyzacji grodów tzw. centralnych monarchii pierwszych Piastów (Gniezno – Poznań – Giecz) na podstawie akceleratorowych datowań radiowęglowych, Wrocław 2025.

KARA 2025d = M. KARA, Podsumowanie, w: M. KARA ET AL., Uściślenie i weryfikacja chronologii oraz periodyzacji grodów tzw. centralnych monarchii pierwszych Piastów (Gniezno – Poznań – Giecz) na podstawie akceleratorowych datowań radiowęglowych, Wrocław 2025, s. 903–980.

KIERSNOWSKI 1963 = R. KIERSNOWSKI, Gniezno, m. p., „Wiadomości Numizmatyczne” 7, 1963, nr 3, s. 132.

KOSTRZEWSKI 1939 = Gniezno w zaraniu dziejów (od VIII do XIII wieku) w świetle wykopalisk, red. J. KOSTRZEWSKI, Poznań 1939.

KOSTRZEWSKI 1962 = J. KOSTRZEWSKI, Kultura prapolska, Warszawa 1962.

KÓČKA-KRENZ 2023 = H. KÓČKA-KRENZ, Kwestia lokalizacji wczesnopiastowskiej rezydencji książęcej w Gnieźnie, „Wczesne Średniowiecze”, https://www.wczesnesredniowiecze.pl/czasopisma-artykul,3,kwestia-lokalizacji-wczesnopiastowskiej-rezydencji-ksiazecej-w-gnieznie.html (dostęp 20.08.2024).

KÓČKA-KRENZ 2025 = H. KÓČKA-KRENZ, Palatia wczesnopiastowskie – rezydencje Bolesława Chrobrego w Poznaniu i Gnieźnie, w: Gniezno 1025. Kolebka królestwa, z okazji 1000-lecia koronacji królewskiej w katedrze gnieźnieńskiej, red. B. PRZYBYŁA, Gniezno–Toruń 2025, s. 121–134.

KRĄPIEC 1998 = M. KRĄPIEC, Oak dendrochronology of the Neoholocene in Poland, „Folia Qua­ternaria” 69, 1998, s. 5–133.

KRĄPIEC 2008 = M. KRĄPIEC, Dendrochronologia. Drzewa mówią o przeszłości, „Studia nad Dawną Polską” 1, 2008, s. 71–90.

KRONIKA GALLA 1989 = ANONIM TZW. GALL, Kronika polska, tłum. R. GRODECKI, oprac. M. PLEZIA, wyd. 6, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989 (Biblioteka Narodowa. Seria I, nr 59).

KRONIKA KOSMASA = Kosmasa kronika Czechów, tłum. M. WOJCIECHOWSKA, Warszawa 1968.

KRONIKA WIELKOPOLSKA = Kronika wielkopolska, tłum. K. ABGAROWICZ, oprac. B. KÜRBIS, Warszawa 1965.

KUKLIŃSKI 2016b = A. KUKLIŃSKI, Murowana brama na Wawelu – fakt czy hipoteza? (przyczynek do zagadnienia przestrzeni sakralnej), w: Architektura sakralna w początkach państwa polskiego X–XIII wiek, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2016, s. 35–66.

KURNATOWSKA 1989–1990 = Z. KURNATOWSKA, Archeologiczne świadectwa o najstarszych grobowcach w katedrze poznańskiej, „Roczniki Historyczne” 55–56, 1989–1990, s. 71–84.

KURNATOWSKA 1997 = Z. KURNATOWSKA, Badania nad początkami państwa polskiego. Próba bilansu, „Slavia Antiqua” 38, 1997, s. 25–37.

KURNATOWSKA 2000b = Z. KURNATOWSKA, Wielkopolska w X wieku i formowanie się państwa polskiego, w: Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. SAMSONOWICZ, Kraków 2000, s. 99–117.

KURNATOWSKA 2001 = Gniezno w świetle ostatnich badań archeologicznych. Nowe fakty. Nowe interpretacje, red. Z. KURNATOWSKA, Poznań 2001.

KURNATOWSKA 2002 = Z. KURNATOWSKA, Początki Polski, Poznań 2002 (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Mała Biblioteka PTPN, t. 9).

KURNATOWSKA 2003 = Z. KURNATOWSKA, Proces formowania się państwa gnieźnieńskiego, w: Civitas Schinesghe cum pertinentiis, red. W. CHUDZIAK, Toruń 2003, s. 33–49.

KURNATOWSKA 2008a = Z. KURNATOWSKA, Początki i rozwój państwa, w: Pradzieje Wielkopolski. Od epoki kamienia do średniowiecza, red. M. KOBUSIEWICZ, Poznań 2008, s. 297–395.

KURNATOWSKA 2008b = Z. KURNATOWSKA, Wielkopolska – kolebką państwa polskiego, Gniezno 2008 (Studia nad dawną Polską 1), s. 21–34.

KURNATOWSKA, WYRWA 2016 = Ostrów Lednicki. Rezydencjonalno-stołeczny ośrodek pierwszych Piastów, red. Z. KURNATOWSKA, A.M. WYRWA, Warszawa 2016 (Origines Polonorum, t. 9).

LAUBITZ 1934/1935 = A. LAUBITZ, O początkach kościoła gnieźnieńskiego w świetle ostatnich badań wykopaliskowych, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury” 3/1, 1934/1935, s. 9–24.

LAUBITZ 1935 = A. LAUBITZ, Prehistoryczne odkrycia na Górze Lecha i w Katedrze Gnieźnieńskiej, „Z Otchłani Wieków” 10/3, 1935, s. 33–45.

MAKOWIECKI, MAKOWIECKA 2018 = D. MAKOWIECKI, M. MAKOWIECKA, Zwierzęta gnieźnieńskiego zespołu grodowego we wczesnym średniowieczu, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11), s. 363–406.

MIKOŁAJCZYK 1972 = G. MIKOŁAJCZYK, Początki Gniezna. Studia nad źródłami archeologicznymi, Warszawa–Poznań 1972.

MIKOŁAJCZYK 1973 = G. MIKOŁAJCZYK, Początki Gniezna. Źródła archeologiczne, Warszawa–Poznań 1973.

MIKOŁAJCZYK 1984 = G. MIKOŁAJCZYK, Trzy najwcześniejsze obiekty kultowe na Górze Lecha w Gnieźnie w świetle źródeł archeologicznych, „Gniezno. Studia i Materiały Historyczne” 1, 1984, s. 111–121.

NALEPA 2005 = J. NALEPA, Gnieździeń i Gniezno – nazwy najstarszej stolicy Polski. Deliberacje, „Slavia Antiqua” 46, 2005, s. 63–92.

PASJA Z TEGERNSEE = Pasja z Tegernsee, w: W kręgu żywotów świętego Wojciecha, red. J.A. SPIEŻ, tłum. B. KÜRBIS, wstęp H. CHŁOPOCKA, M. PLEZIA, J.A. SPIEŻ, komentarze D. ZYDOREK, Kraków–Tyniec 1997, s. 135–147.

PIANOWSKI 1994b = Z. PIANOWSKI, Sedes regni principales. Wawel i inne rezydencje piastowskie do połowy XIII w. na tle europejskim, Kraków 1994.

SAWICKI 1995 = T. SAWICKI, Gnieźnieński zespół grodowy – fazy rozwojowe, w: Gniezno, pierwsza stolica Polski, miasto świętego Wojciecha, red. S. PASICIEL, Gniezno 1995, s. 86–89.

SAWICKI 1998 = T. SAWICKI, Gnieźnieński zespół grodowy w świetle najnowszych badań, w: Studia z dziejów cywilizacji. Studia ofiarowane Profesorowi Jerzemu Gąssowskiemu w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej, red. A. BUKO, Warszawa 1998, s. 207–216.

SAWICKI 2001 = T. SAWICKI, Badania przy kościele św. Jerzego w Gnieźnie, w: Gniezno w świetle badań archeologicznych. Nowe fakty. Nowe interpretacje, red. Z. KURNATOWSKA, Poznań 2001, s. 163–186.

SAWICKI 2004 = T. SAWICKI, Zagadnienie pozostałości architektury przedromańskiej w północnej części Góry Lecha (gród książęcy) w Gnieźnie, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 143–155.

SAWICKI 2016 = T. SAWICKI, Gniezno. Centralny ośrodek państwa wczesnopiastowskiego w świetle badań archeologicznych, w: Chrzest – św. Wojciech – Polska. Dziedzictwo średniowiecznego Gniezna, red. T. JANIAK, Gniezno 2016 (Katalog wystawy w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie), s. 59–104.

SAWICKI 2017 = T. SAWICKI, Przedchrześcijańska konstrukcja kamienna na Górze Lecha w Gnieźnie, w: Gemma Gemmarum. Studia dedykowane Profesor Hannie Kóčce-Krenz, t. 1, red. A. RÓŻAŃSKI, Poznań 2017, s. 641–668.

SAWICKI 2018a = T. SAWICKI, Powstanie i rozwój wczesnośredniowiecznego zespołu grodowego, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11), s. 118–144.

SAWICKI 2018b = T. SAWICKI, Wyniki badań nieinwazyjnych i wykopaliskowych przy kościele św. Jerzego, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11), s. 147–162.

SAWICKI 2018c = T. SAWICKI, Wczesnośredniowieczne drewniane budownictwo mieszkalne, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11), s. 249–269.

SAWICKI 2018d = T. SAWICKI, Dzieje badań Góry Lecha, w: Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11), s. 63–82.

SAWICKI 2018e = T. SAWICKI, Gniezno – Góra Lecha. Dzieje badań archeologicznych, „Rocznik Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie” 4, 2018, s. 26–72.

SAWICKI 2018f = T. SAWICKI, Relikty osadnicze na dawnej wyspie nieistniejącego Jeziora Świętego, „Rocznik Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie” 4, 2018, s. 177–182.

SAWICKI 2021 = T. SAWICKI, Stanowisko 22 w Gnieźnie w świetle badań archeologicznych (zagadnienia wstępne), w: Wyniki badań specjalistycznych materiałów z gnieźnieńskiego ośrodka osadniczego, red. M. KARA, Gniezno 2021, s. 131–146.

SAWICKI 2025 = T. SAWICKI, Analiza wyników badań radiowęglowych z wczesnośredniowiecznego zespołu grodowo-osadniczego w Gnieźnie z okresu przed- i wczesnopaństwowego (stanowiska 15, 13, 22) w kontekście dotychczasowych ustaleń stratygraficzno-chronologicznych, w: M. KARA ET AL., Uściślenie i weryfikacja chronologii oraz periodyzacji grodów tzw. centralnych monarchii pierwszych Piastów (Gniezno – Poznań – Giecz) na podstawie akceleratorowych datowań radiowęglowych, Wrocław 2025, s. 51–221.

SAWICKI, BIS 2018 = Gniezno. Wczesnośredniowieczny zespół grodowy, red. T. SAWICKI, M. BIS, Warszawa 2018 (Origines Polonorum, t. 11).

SIKORSKI 2009 = D.A. SIKORSKI, O nadziejach związanych z datowaniem metodą 14C zabytków architektury średniowiecznej w Polsce (głos w niedokończonej dyskusji), w: Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, red. T. JANIAK, Gniezno 2009, s. 677–703.

SIKORSKI 2012b = D.A. SIKORSKI, Wczesnopiastowska architektura sakralna (jako źródło historyczne dla dziejów Kościoła w Polsce), Poznań 2012.

STANOWISKO 14 2023 = Stanowisko 14. Wyniki badań archeologicznych, red. M. SIŁAKOWSKA, A. RÓŻAŃSKI, Gniezno–Poznań 2023 (Wczesnośredniowieczne Gniezno, t. 3).

STANOWISKO 15C 2022 = Stanowisko 15c. Wyniki badań archeologicznych, red. Ł. KACZMAREK, A. RÓŻAŃSKI, Gniezno 2022 (Wczesnośredniowieczne Gniezno, t. 2).

SZURKOWSKA 1988 = K. SZURKOWSKA, Gniezno, woj. poznańskie. Stanowisko 14, „Informator Archeologiczny. Badania rok 1987” 1988, s. 143.

ŚWIĄTKIEWICZ 1981 = P. ŚWIĄTKIEWICZ, Wyniki archeologicznych badań prowadzonych w Gnieźnie na Wzgórzu Lecha w latach 1976–1979, „Studia Gnesnensia” 6, 1981, s. 246–260.

ŚWIĄTKIEWICZ, KIESZKOWSKI 1979 = P. ŚWIĄTKIEWICZ, P. KIESZKOWSKI, Gniezno, woj. poznańskie. Stanowisko 5, „Informator Archeologiczny. Badania rok 1978” 1979, s. 167–168.

ŚWIECHOWSKI 2004b = Z. ŚWIECHOWSKI, Wczesna architektura murowana na ziemiach polskich – jak dawna?, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 7–23.
URBAŃCZYK 2008 = P. URBAŃCZYK, Trudne początki Polski, Wrocław 2008 (Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej. Seria Humanistyczna).

URBAŃCZYK 2009 = P. URBAŃCZYK, Akceleratorowa chronologia najstarszej architektury murowanej w Polsce, w: Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, red. T. JANIAK, Gniezno 2009, s. 33–49.
URBAŃCZYK 2024 = P. URBAŃCZYK, Korzenie Polski, Warszawa 2024.

WALANUS, GOSLAR 2004 = A. WALANUS, T. GOSLAR, Wyznaczanie wieku metodą 14C dla archeologów, Rzeszów 2004.

WETESKO 2009 = L. WETESKO, Historyczne konteksty monarszych fundacji artystycznych w Wielkopolsce do początku XIII wieku, Poznań 2009.

WETESKO 2016 = L. WETESKO, Architektura i sztuka, w: Dzieje Gniezna, pierwszej stolicy Polski, red. J. DOBOSZ, Gniezno 2016, s. 73–85.

ŻUROWSKA 1997 = K. ŻUROWSKA, Kościół św. Mikołaja w Wiślicy na tle romańskich jednonawowych budowli sakralnych, w: Wiślica. Nowe badania i interpretacje, red. A. GRZYBKOWSKI, Warszawa 1997, s. 57–60.

ŻUROWSKI 1962 = K. ŻUROWSKI, Gniezno – stołeczny gród pierwszych Piastów w świetle źródeł archeologicznych, w: Początki państwa polskiego. Księga Tysiąclecia, t. 2, red. K. TYMIENIECKI, Poznań 1962, s. 61–90.