Kraków w IX – pierwszej połowie XIII wieku .......... 291

KRAKÓW FROM THE 9TH TO THE FIRST HALF OF THE 13TH CENTURY

This article presents the latest archaeological findings regarding the chronology of the Kraków stronghold (gród), its developmental phases, and its diverse functions during the pre-state and early-state periods of the Early Middle Ages. It emphasizes Kraków’s exceptional role within the tribal structures of the Vistulans, the Premyslid domain in the 10th century, and the state of the first Piasts. Furthermore, the article highlights Kraków’s emergence as the capital city following the crisis of the 1030s.

BIBLIOGRAFIA
BEDNÁR, SAMUEL 2001 = P. BEDNÁR, M. SAMUEL, Entwicklung der Befestigung der Nitraer Burg im 11. Jahrhundert, „Slovenská Archeológia” 49, 2001, s. 301–345.

BIALEKOVÁ 1978 = D. BIALEKOVÁ, Výskum a rekonštrukcia fortifikácie na slovanskom hradisku v Pobedimie, „Slovenská Archeológia” 26, 1978, s. 149–177.

BIALEKOVÁ 1990 = D. BIALEKOVÁ, Sekerovité hrivny a ich väzba na ekonomické a sociálne prostredie Slovanov, w: Staroměstská výročí, red. L. GALUŠKA, Brno 1990, s. 99–119.

BIALEKOVÁ 1998 = D. BIALEKOVÁ, Zur Bautechnik der Befestigungsmauer des Burgwalls in Pobedim, Bez. Trenčín, w: Frühmittelalterlicher Burgenbau in Mittel- und Osteuropa, red. J. HENNING, A.T. RUTTKAY, Bonn 1998, s. 383–390.

BIALEKOVÁ 2000 = D. BIALEKOVÁ, Eisenbarren, w: Europas Mitte um 1000, t. 1, red. A. WIECZOREK, H.-M. HINZ, Stuttgart 2000, s. 201–202.

BICZ-SUKNAROWSKA, FIRLET, PIANOWSKI 2024 = M. BICZ-SUKNAROWSKA, J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Romańska rezydencja rodu Toporczyków-Tęczyńskich w Morawicy koło Krakowa, w: Architektura średniowieczna i archeologia – konteksty, red. T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Wrocław 2024, s. 151–166.

BOBER 2008 = M. BOBER, Architektura przedromańska i romańska w Krakowie. Badania i interpretacje, Rzeszów 2008.

BROMOWICZ, MAGIERA 2015 = J. BROMOWICZ, J. MAGIERA, Kamienie wczesnośredniowiecznych budowli Krakowa. Ich pochodzenie na tle geologii miasta, Kraków 2015.

BUCZEK 1959 = K. BUCZEK, Polska południowa w IX i X wieku. Uwagi na marginesie rozprawy J. Dąbrowskiego „Studia nad początkami Państwa Polskiego” („Rocznik Krakowski” XXXIV, 1958, z. 1), „Małopolskie Studia Historyczne” 2, 1959, s. 23–48.

BUKO 2011 = A. BUKO, Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej. Odkrycia – hipotezy – interpretacje, Warszawa 2011.

BUKO 2021 = A. BUKO, Świt państwa polskiego, Warszawa 2021.

CETERA 1984 = A. CETERA, Drewniane budownictwo mieszkalne na terenie Małopolski i Śląska w okresie wczesnego średniowiecza (VI – połowa XIII w.), Kraków 1984 (niepublikowana praca magisterska w Archiwum Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego).

CHOROGRAFIA OROZJUSZA = Chorografia Orozjusza w anglosaskim przekładzie króla Alfreda, w: Źródła skandynawskie i anglosaskie do dziejów Słowiańszczyzny, wyd. G. LABUDA, Warszawa 1961 (Źródła Objaśniające Początki Państwa Polskiego. Źródła Nordyckie, t. 1).

CNOTLIWY 1998 = E. CNOTLIWY, Grzebienie w kulturze wczesnosłowiańskiej na terenie południowej i środkowej Polski, w: Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, red. H. KOČKA-KRENZ, W. ŁOSIŃSKI, Poznań 1998, s. 366–379.

DŁUGOSZ ROCZNIKI = Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. 1–2, red. J. DĄBROWSKI, Warszawa 1961.

DOBRZYCKI, PACHOŃSKI 1959 = J. DOBRZYCKI, J. PACHOŃSKI (red.), Plan Miasta Krakowa Ignacego Enderle z lat (1802–1805) 1807–1808 tak zwany Senacki wraz z wykazem realności miasta z początku XIX wieku, Kraków 1959.

DUCZKO 1998 = W. DUCZKO, Stara Uppsala – centrum władzy wczesnośredniowiecznej Szwecji, w: Studia z dziejów cywilizacji. Studia ofiarowane profesorowi Jerzemu Gąssowskiemu w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej, red. A. BUKO, Warszawa 1998, s. 73–79.

DUCZKO 2006 = W. DUCZKO, Ruś Wikingów. Historia obecności Skandynawów we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej, Warszawa 2006.

ZAITZ, ZAITZ 2007 = E. ZAITZ, M. ZAITZ, Badania archeologiczne na terenie zabudowań Urzędu Miasta Krakowa, „Krakowska Teka Konserwatorska” 6, 2007, s. 277–332.

ZAITZ, ZAITZ 2021 = E. ZAITZ, M. ZAITZ, Skarb małopolskich grzywien żelaznych z ul. Kanoniczej 13 w Krakowie, w: Studia z historii i archeologii architektury. Księga jubileuszowa ofiarowana profesorowi Zbigniewowi Pianowskiemu w 70. rocznicę urodzin, red. P. GORAZD-DZIUBAN, P. KOCAŃDA, A. ROZWAŁKA, Rzeszów 2021, s. 655–690.

FIRLET 1993 = J. FIRLET, Stratygrafia kulturowa na stanowisku Kraków-Wawel rejon VIII (międzymurze) w świetle badań wykopaliskowych, „Acta Archaeologica Waweliana” 1, 1993, s. 9–114.

FIRLET 1994 = J. FIRLET, Wyniki nowych badań nad konstrukcją i chronologią wałów obronnych na Wawelu, „Archeologica Historica” 19, 1994, s. 273–281.

FIRLET 2002 = J. FIRLET, Architektura wczesnośredniowiecznego Wawelu. Odkrycia oraz rekonstrukcje, „Z Otchłani Wieków” 57, 2002, s. 62–73.

FIRLET 2006a = J. FIRLET, Zausznica srebrna, w: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w., red. E. FIRLET, Kraków 2006, s. 352–353.

FIRLET 2006b = J. FIRLET, Kabłączek skroniowy, w: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w., red. E. FIRLET, Kraków 2006, s. 415.

FIRLET 2006c = J. FIRLET, Patena ołowiana, w: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w., red. E. FIRLET, Kraków 2006, s. 351–352.

FIRLET, KAJFASZ 2021 = J. FIRLET, P. KAJFASZ, Odkrycia archeologiczne podczas remontu austriackiej bastei zachodniej i przyległego odcinka muru obronnego na Wawelu, w: Studia z historii i archeologii architektury. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Zbigniewowi Pianowskiemu w 70. rocznicę urodzin, red. P. GORAZD-DZIUBAN, P. KOCAŃDA, A. ROZWAŁKA, Rzeszów 2021, s. 109–133.

FIRLET, PIANOWSKI 2000 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Przemiany architektury rezydencji monarszej oraz katedry na Wawelu w świetle nowych badań, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 44, 2000, s. 225–236.

FIRLET, PIANOWSKI 2006 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Uwagi o topografii wczesnośredniowiecznego Wawelu, „Acta Archaeologica Waweliana” 3, 2006, s. 43–58.

FIRLET, PIANOWSKI 2007 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Wawel do roku 1300, w: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. WYROZUMSKI, Kraków 2007, s. 45–66.

FIRLET, PIANOWSKI 2013 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Wawel wczesnośredniowieczny i jego budowle, w: Studia nad dawną Polską, t. 3, red. T. SAWICKI, Gniezno 2013, s. 69–84.

FLOREK 2023b = M. FLOREK, Węgrzy w Małopolsce w X–XII wieku w świetle źródeł toponomastycznych i archeologicznych, „Slavia Antiqua” 64, 2023, s. 169–196.

GANCARSKI, POLESKI 2006 = J. GANCARSKI, J. POLESKI, Trzcinica, pow. Jasło – najstarsze wczesnośredniowieczne grodzisko w Karpatach polskich, w: Wczesne średniowiecze w Karpatach polskich, red. J. GANCARSKI, Krosno 2006, s. 235–252.

GAWLAS 1994 = S. GAWLAS, Nova civitas in Okol. Fragmenty z dziejów Krakowa, w: Społeczeństwo Polski średniowiecznej. Zbiór studiów, t. 6, red. S.K. KUCZYŃSKI, Warszawa 1994, s. 101–110.

GINALSKI, MUZYCZUK 1989 = J. GINALSKI, A. MUZYCZUK, Wyniki badań wykopaliskowych na grodzisku wczesnośredniowiecznym w Brzezowej, gmina Nowy Żmigród, województwo krośnieńskie, „Acta Archaeologica Carpathica” 28, 1989, s. 217–230.

GLIŃSKA 2020a = N. GLIŃSKA, Wczesnośredniowieczna Wiślica. Urbs famosissima in regno Lechitorum. Nowe badania nad wczesnośredniowieczną architekturą kamienną w Wiślicy, Warszawa 2020 (Origines Polonorum, t. 14).

GWIAZDA 2020 = T. GWIAZDA, Tempus edax rerum. Utracone kościoły Krakowa wzniesione w okresie od X do XVIII wieku, Rzeszów 2020 (Collectio Archaeologica Resoviensis, t. 43).

HACHULSKA-LEDWOS 1971 = R. HACHULSKA-LEDWOS, Wczesnośredniowieczna osada w Nowej Hucie-Mogile, „Materiały Archeologiczne Nowej Huty” 3, 1971, s. 7–210.

HILCZERÓWNA 1956 = Z. HILCZERÓWNA (KURNATOWSKA), Ostrogi polskie z X–XIII wieku, Poznań 1956.

HOCZYK-SIWKOWA, LIS 2003 = S. HOCZYK-SIWKOWA, P. LIS, Najnowsze odkrycia na grodzisku w Chodliku, „Z Otchłani Wieków” 58, 2003, s. 88–92.

IBRAHIM IBN JAKUB = Relacja Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich w przekładzie al-Bekriego, wyd. T. Kowalski, Kraków 1946 (Monumenta Poloniae Historica. Series Nova, t. 1).

JAMKA 1965 = R. JAMKA, Wyniki badań wykopaliskowych na kopcu Krakusa w Krakowie, „Slavia Antiqua” 12, 1965, s. 183–233.

JASIŃSKI 1991 = K. JASIŃSKI, Dobroniega Maria, w: Słownik Starożytności Słowiańskich, t. 8, Wrocław 1991, s. 55–56.

JODŁOWSKI 1971 = A. JODŁOWSKI, Eksploatacja soli na terenie Małopolski w pradziejach i we wczesnym średniowieczu, „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych” 4, 1971, s. 1–316.

JODŁOWSKI 1980 = A. JODŁOWSKI, Periodyzacja dziejów solnictwa na ziemiach polskich do końca XIII wieku, „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych” 9, 1980, s. 7–32.

KAJFASZ 2014 = P. KAJFASZ, Osada wczesnośredniowieczna na stanowisku Kraków-Dębniki 1, „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 32, 2014, s. 125–160.

KAJFASZ 2016 = P. KAJFASZ, Wczesnośredniowieczne ostrogi wawelskie, w: Od Bachórza do Światowida ze Zbrucza. Tworzenie się słowiańskiej Europy w ujęciu źródłoznawczym. Księga jubileuszowa Profesora Michała Parczewskiego, red. B. CHUDZIŃSKA, M. WOJENKA, M. WOŁOSZYN, Kraków 2016, s. 505–517.

KAJFASZ 2025 = P. KAJFASZ, Ołowiane zabytki pochodzące z okolicy kościoła „B” na Wawelu, prezentacja dostępna na stronie internetowej; https://www.academia.edu/128614036/O%C5%82owiane_zabytki_pochodz%C4%85ce_z_okolicy_ko%C5%9Bcio%C5%82a_B_na_Wawelu_Lead_Artifacts_from_the_Vicinity_of_Church_B_on_Wawel_ (dostęp 16.03.2026).

KARA 2009 = M. KARA, Najstarsze państwo Piastów – rezultat przełomu czy kontynuacji? Studium archeologiczne, Poznań 2009.

KARA 2025c = M. KARA we współpracy: T. GOSLAR, T. JANIAK, T. KRYSZTOFIAK, D. MAKOWIECKI, J. RENNWANZ, T. SAWICKI, Uściślenie i weryfikacja chronologii oraz periodyzacji grodów tzw. centralnych monarchii pierwszych Piastów (Gniezno – Poznań – Giecz) na podstawie akceleratorowych datowań radiowęglowych, Wrocław 2025.

KARA, KRĄPIEC 2000 = M. KARA, M. KRĄPIEC, Możliwości datowania metodą dendrochronologiczną oraz stan badań dendrochronologicznych wczesnośredniowiecznych grodzisk z terenu Wielkopolski, Dolnego Śląska i Małopolski, w: Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. SAMSONOWICZ, Kraków 2000, s. 303–327.

KONDRACKI 1998 = J. KONDRACKI, Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998.

KOPERSKI 1996 = A. KOPERSKI, Przemyśl (Poland), w: The Ancient Hungarians. Exhibition Catalogue, Budapest 1996, s. 439–448.

KOPERSKI, PARCZEWSKI 1978 = A. KOPERSKI, M. PARCZEWSKI, Wczesnośredniowieczny grób Węgra – koczownika z Przemyśla, „Acta Archaeologica Carpathica” 18, 1978, s. 151–199.

KOZIEŁ 2006 = S. KOZIEŁ, Badania archeologiczne na Wawelu w latach 1948–1983, „Acta Archae­ologica Waweliana” 3, 2006, s. 5–42.

KOZIEŁ 2024 = S. KOZIEŁ, Z historii odkryć przedromańskiej architektury na Wawelu, „Acta Archaeologica Waweliana” 7, 2024, s. 9–73.

KRASNOWOLSKI 2004 = B. KRASNOWOLSKI, Lokacyjne układy urbanistyczne na obszarze Ziemi Krakowskiej w XIII i XIV wieku. Część I. Miasta Ziemi Krakowskiej, chronologia procesów osadniczych i typologia układów urbanistycznych, Kraków 2004.

KRONIKA GALLA 1989 = ANONIM TZW. GALL, Kronika polska, tłum. R. GRODECKI, oprac. M. PLEZIA, wyd. 6, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989 (Biblioteka Narodowa. Seria I, nr 59).

KRONIKA KOSMASA = Kosmasa kronika Czechów, tłum. M. WOJCIECHOWSKA, Warszawa 1968.

KRONIKA THIETMARA = Kronika Thietmara, tłum. M.Z. JEDLICKI, Poznań 1953.

KUBICA 1996 = E. KUBICA, Stan badań archeologicznych nad zabytkami wczesnośredniowiecznej architektury monumentalnej Małopolski, Rusi Halickiej i Wołynia, „Materiały Archeologiczne” 29, 1996, s. 63–110.

KUBICA-KABACIŃSKA 2010b = E. KUBICA-KABACIŃSKA, Relikty romańskiej świątyni w Krakowie Nowej Hucie-Ruszczy, „Materiały Archeologiczne Nowej Huty” 25, 2010, s. 161–172.

KUKLIŃSKI 1995 = A. KUKLIŃSKI, Pierwsze odkrycie wału wczesnopiastowskiego (?) na Wawelu datowanego dendrochronologicznie, „Sprawozdania Archeologiczne” 47, 1995, s. 237–254.

KUKLIŃSKI 1998 = A. KUKLIŃSKI, Wczesnośredniowieczne warstwy osadnicze Krakowa-Wawelu (odkryte w wykopie 1C, rejon IX), a relikty jego wału obronnego datowanego dendro­chronologicznie na okres po 1016 roku, „Sprawozdania Archeologiczne” 50, 1998, s. 277–292.

KUKLIŃSKI 2000 = A. KUKLIŃSKI, Badania wczesnośredniowiecznego wału obronnego w rejonie IX na Wawelu w Krakowie, w: Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie zjazdu gnieźnieńskiego, red. A. BUKO, Z. ŚWIECHOWSKI, Warszawa 2000, s. 293–304.

KUKLIŃSKI 2003a = A. KUKLIŃSKI, Spór wokół datowania wczesnośredniowiecznego wału obronnego na Wawelu w Krakowie, w: Polonia minor medii aevi. Studia ofiarowane Panu Profesorowi Andrzejowi Żakiemu w osiemdziesiątą rocznicę urodzin, red. Z. WOŹNIAK, J. GANCARSKI, Kraków–Krosno 2003, s. 419–442.

KUKLIŃSKI 2003b = A. KUKLIŃSKI, Wczesnośredniowieczne obwałowania Wawelu w Krakowie, „Sprawozdania Archeologiczne” 55, 2003, s. 33–80.

KUKLIŃSKI 2005 = A. KUKLIŃSKI, Forschungsstand zur Besiedlung und mittelalterlichen Wehr­anlagen in süd-westlichen Teil des Wawels, „Sprawozdania Archeologiczne” 57, 2005, s. 215–318.

KUKLIŃSKI 2006 = A. KUKLIŃSKI, Najnowsze wyniki badań archeologicznych na południowym skraju wzgórza wawelskiego w Krakowie (rejon baszty Sandomierskiej), „Acta Archaeologica Waweliana” 3, 2006, s. 59–83.

KUKLIŃSKI 2016a = A. KUKLIŃSKI, Kraków-Wawel, rejon VIII, wykop 1/2000–2001 (u stóp Baszty Złodziejskiej) – studium archeologiczne. Analiza wczesnośredniowiecznej stratygrafii oraz ceramiki naczyniowej, w: Od Bachórza do Światowida ze Zbrucza. Tworzenie się słowiańskiej Europy w ujęciu źródłoznawczym. Księga jubileuszowa Profesora Michała Parczewskiego, red. B. CHUDZIŃSKA, M. WOJENKA, M. WOŁOSZYN, Kraków–Rzeszów 2016, s. 477–504.

KUKLIŃSKI 2017 = A. KUKLIŃSKI, Wczesnośredniowieczna stratygrafia kulturowa w południowo-zachodniej części wzgórza wawelskiego, Kraków 2017 (Acta Archaeologica Waweliana 5), s. 1–416.

KUKLIŃSKI, POLESKI, ZAITZ w druku = A. KUKLIŃSKI, J. POLESKI, E. ZAITZ, Architektura obronna i zabudowa drewniana Krakowa w IX – 1. połowie XIII wieku, w: Kraków w IX–XIII wieku, red. J. POLESKI, T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, M. SZYMA, Kraków (w druku).

KURNATOWSCY 2003 = Z. i S. KURNATOWSCY, Parę uwag o odmiennościach kulturowych Małopolski (widzianych od północy), w: Polonia minor medii aevi. Studia ofiarowane Panu Profesorowi Andrzejowi Żakiemu w osiemdziesiątą rocznicę urodzin, red. Z. WOŹNIAK, J. GANCARSKI, Kraków–Krosno 2003, s. 165–178.

KURNATOWSKA 2002 = Z. KURNATOWSKA, Początki Polski, Poznań 2002 (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Mała Biblioteka PTPN, t. 9).

KURNATOWSKA 2005 = Z. KURNATOWSKA, Kraków i ziemia krakowska w procesie formowania się państwowości na ziemiach polskich, w: Lapides viventes. Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana Profesor Klementynie Żurowskiej, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 21–27.

KWAPIENIOWA ET AL. 1969 = M. KWAPIENIOWA, T. LENKIEWICZ, K. RADWAŃSKI, A. WAŁOWY, Badania na Okole w Krakowie w 1959 r., wykop III na Skarpie, „Materiały Archeologiczne” 10, 1969, s. 83–147.

LABERSCHEK 2016 = J. LABERSCHEK, Sieć wodna średniowiecznego Krakowa i jej gospodarcze wykorzystanie, Warszawa 2016.

LABUDA 1988a = G. LABUDA, Polska, Czechy, Ruś i kraj Lędzian w drugiej połowie X wieku, w: G. LABUDA, Studia nad początkami państwa polskiego, t. 2, Poznań 1988, s. 167–211.

LABUDA 1988b = G. LABUDA, O obrządku słowiańskim w Polsce południowej, czyli Kraków biskupi przed rokiem 1000, w: G. LABUDA, Studia nad początkami państwa polskiego, t. 2, Poznań 1988, s. 83–166.

LABUDA 1988c = G. LABUDA, Bolesław Chrobry w Krakowie, czyli o rzekomej utracie Krakowa przez Czechów w roku 999, w: G. LABUDA, Studia nad początkami państwa polskiego, t. 2, Poznań 1988, s. 264–293.

LABUDA 1988d = G. LABUDA, Jak i kiedy Kraków został stolicą Polski piastowskiej?, w: G. LABUDA, Studia nad początkami państwa polskiego, t. 2, Poznań 1988, s. 294–321.

LABUDA 1992 = G. LABUDA, Mieszko II król Polski (1025–1034). Czasy przełomu w dziejach państwa polskiego, Kraków 1992 (Polska Akademia Umiejętności. Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego, t. 73).

LABUDA 1994 = G. LABUDA, Czeskie chrześcijaństwo na Śląsku i w Małopolsce w X i XI wieku, w: Chrystianizacja Polski południowej. Materiały sesji naukowej odbytej 29 czerwca 1993 roku, red. J.M. MAŁECKI, Kraków 1994, s. 73–98.

LABUDA 1999 = G. LABUDA, Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna. Antologia tekstów źródłowych, Poznań 1999.

ŁOWMIAŃSKI 1967 = H. ŁOWMIAŃSKI, Początki Polski. Z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e., t. 3, Warszawa 1967.

ŁOWMIAŃSKI 1986 = H. ŁOWMIAŃSKI, O identyfikacji nazw Geografa bawarskiego, w: H. ŁOWMIAŃSKI, Studia nad dziejami Słowiańszczyzny, Polski i Rusi w wiekach średnich, Poznań 1986, s. 151–181.

MADYDA-LEGUTKO, POLESKI, KRĄPIEC 2005 = R. MADYDA-LEGUTKO, J. POLESKI, M. KRĄPIEC, Studia nad geografią osadnictwa w górnym dorzeczu Wisły u schyłku starożytności i na początku średniowiecza, w: Archeologia o początkach Słowian: materiały z konferencji, Kraków, 19–21 listopada 2001, red. P. KACZANOWSKI, M. PARCZEWSKI, Kraków 2005, s. 307–352.

MATLA-KOZŁOWSKA 2008 = M. MATLA-KOZŁOWSKA, Pierwsi Przemyślidzi i ich państwo (od X do połowy XI wieku). Ekspansja terytorialna i jej polityczne uwarunkowania, Poznań 2008.

MICHAŁOWSKI 2014 = R. MICHAŁOWSKI, The Historical Context of the Discoveries at Bodzia, w: Bodzia. A Late Viking-Age Elite Cemetery in Central Poland, red. A. BUKO, Leiden–Boston 2014, s. 34–44 (East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450–1450, t. 27).

MORAWSKI, ZAITZ 1977 = W. MORAWSKI, E. ZAITZ, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Krakowie na Zakrzówku, „Materiały Archeologiczne” 17, 1977, s. 53–169.

MYSZKA 2000 = M. MYSZKA, R. MYSZKA, Wczesnośredniowieczny grób wojownika odkryty w Krakowie, „Sprawozdania Archeologiczne” 52, 2000, s. 357–371.

NATKANIEC-FRASIOWA 2006 = J. NATKANIEC-FRASIOWA, Zabytki numizmatyczne i ślady mennictwa na wzgórzu wawelskim, w: „Acta Archaeologica Waweliana” 3, red. Z. PIANOWSKI, Kraków, s. 107–143.

NIEMIEC 2017 = D. NIEMIEC, Trzynastowieczne fortyfikacje Krakowa, „Studia nad dawną Polską” 5, 2017, s. 87–124.

NOVÁKI, SÁNDORFI 1981 = G. NOVÁKI, G. SÁNDORFI, Untersuchungen der Struktur und des Ursprungs der Schanzen der frühen ungarischen Burgen, „Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae” 33, 1981, s. 133–160.

NOWACKI 2006a = D. NOWACKI, Obrączka, w: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w., red. E. FIRLET, Kraków 2006, s. 353.

NOWACKI 2006b = D. NOWACKI, Zausznica, w: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w., red. E. FIRLET, Kraków 2006, s. 353–354.

NOWAK 2017 = P. NOWAK, Regest dokumentu Dagome iudex w świetle najnowszych badań interdyscyplinarnych, w: Spór o początki państwa polskiego. Historiografia, tradycja, mit, propaganda, red. W. DRELICHARZ, D. JASIAK, J. POLESKI, Kraków 2017, s. 179–189.

PARCZEWSKI 1988a = M. PARCZEWSKI, Początki kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce. Krytyka i datowanie źródeł archeologicznych, Wrocław 1988.

PARCZEWSKI 1988b = M. PARCZEWSKI, Najstarsza faza kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce, Kraków 1988 (Rozprawy Habilitacyjne Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 141).

PARCZEWSKI 2003 = M. PARCZEWSKI, Problem Lędzian a kształtowanie się polsko-ruskiej rubieży etnicznej, w: Civitas Schinesghe cum pertinentiis, red. W. CHUDZIAK, Toruń 2003, s. 151–165.

PARCZEWSKI 2007 = M. PARCZEWSKI, Problem Lędzian a kształtowanie się polsko-ruskiej rubieży etnicznej, w: U źródeł Europy Środkowo-Wschodniej: pogranicze polsko-ukraińskie w perspektywie badań archeologicznych. Frühzeit Ostmitteleuropas: Das polnisch-ukrainische Grenzgebiet aus archäologischer Perspektive, red. M. DĘBIEC, M. WOŁOSZYN, Rzeszów 2007 (Collectio Archaeologica Ressoviensis 5), s. 161–176.

PARCZEWSKI 2011 = M. PARCZEWSKI, Osady wczesnosłowiańskie (V/VI–VII w.) na trasie autostrady A4 w południowo-wschodniej Polsce, w: Autostradą w przeszłość. Katalog wystawy, red. S. CZOPEK, Rzeszów 2011, s. 97–108.

PAWLIKOWA 1969 = B. PAWLIKOWA, Wczesnośredniowieczne węgle drzewne z badań archeologicznych w wykopie III i IV na Skarpie w Krakowie, „Materiały Archeologiczne” 10, 1969, s. 191–194.

PIANOWSKI 1991 = Z. PIANOWSKI, Wawel obronny. Zarys przemian fortyfikacji grodu i zamku krakowskiego w. IX–XIX, Kraków 1991.

PIANOWSKI 1994a = Z. PIANOWSKI, Najstarsze kościoły na Wawelu, w: Chrystianizacja Polski południowej. Materiały sesji naukowej odbytej 29 czerwca 1993 roku, red. J.M. MAŁECKI, Kraków 1994, s. 99–120.

PIANOWSKI 1994b = Z. PIANOWSKI, Sedes regni principales. Wawel i inne rezydencje piastowskie do połowy XIII w. na tle europejskim, Kraków 1994.

PIANOWSKI 2012 = Z. PIANOWSKI, Some Remarks on Early Medieval Churches in Kraków (Uwagi na temat wczesnośredniowiecznych kościołów aglomeracji krakowskiej), w: Archeology in a Town, a Town in Archeology. Archeologia w mieście, miasto w archeologii, red. A. ROZWAŁKA, Rzeszów 2012 (Analecta Archaeologica Ressoviensia 7), s. 271–303.

PIENIĄŻEK-SAMEK 1995 = M. PIENIĄŻEK-SAMEK, Widoki Krakowa w albumie Friedricha Philippa Usenera, „Rocznik Krakowski” 61, 1995, s. 27–58.

PLESZCZYŃSKI 2001 = A. PLESZCZYŃSKI, Początek rządów Bolesława Chrobrego, w: Viae historicae. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Lechowi A. Tyszkiewiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. M. GOLIŃSKI, S. ROSIK, Wrocław 2001, s. 217–232.

PLESZCZYŃSKI 2025 = A. PLESZCZYŃSKI, Bolesław Chrobry, Warszawa 2025.

POLEK 1986 = K. POLEK, Kraków i Małopolska w czasie najazdu Brzetysława I na Polskę, „Studia Historyczne” 29, 1986, s. 495–508.

POLEK 2001 = K. POLEK, Udział Moraw i Czech w chrystianizacji Małopolski we wczesnym średniowieczu, w: Dzieje Podkarpacia, t. 5: Początki chrześcijaństwa w Małopolsce, red. J. GARNCARSKI, Krosno 2001, s. 35–61.

POLEK 2007 = K. POLEK, Kraków w IX i X wieku, w: Kraków. Studia z dziejów miasta. W 750 rocznicę lokacji, red. J. RAJMAN, Kraków 2007, s. 9–34.

POLEK 2017 = K. POLEK, Historiografia o misjach chrześcijańskich na ziemiach polskich przed rokiem 966, w: Chrzest Mieszka I i chrystianizacja państwa Piastów, red. J. DOBOSZ, M. MATLA, J. STRZELCZYK, Poznań 2017, s. 27–60.

POLESKI 1992 = J. POLESKI, Podstawy i metody datowania okresu wczesnośredniowiecznego w Małopolsce, Kraków 1992 (Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Archeologiczne, z. 52).

POLESKI 1996a = J. POLESKI, Odkrycie nowych zabytków awarskich i tzw. staromadziarskich na terenie Małopolski, w: Słowiańszczyzna w Europie średniowiecznej, t. 1, red. Z. KURNATOWSKA, Wrocław 1996, s. 257–262.

POLESKI 1996b = J. POLESKI, Stratygrafia i chronologia osadnictwa na grodzisku w Zawadzie Lanckorońskiej, „Acta Archaeologica Carpathica” 33, 1996, s. 185–230.

POLESKI 1997 = J. POLESKI, Kontakty interregionalne mieszkańców Małopolski w VI–X wieku, w: Śląsk i Czechy a kultura wielkomorawska, red. K. WACHOWSKI, Wrocław 1997, s. 51–63.

POLESKI 2003 = J. POLESKI, Palisady jako elementy konstrukcyjne wałów wczesnośredniowiecznych grodów z terenu Małopolski, w: Polonia minor medii aevi. Studia ofiarowane Panu Profesorowi Andrzejowi Żakiemu w osiemdziesiątą rocznicę urodzin, red. Z. WOŹNIAK, J. GANCARSKI, Kraków–Krosno 2003, s. 239–261.

POLESKI 2004a = J. POLESKI, Wczesnośredniowieczne grody w dorzeczu Dunajca, Kraków 2004.

POLESKI 2004b = J. POLESKI, Naszacowice. Ein frühmittelalterlicher Burgwall am Dunajec. Bd. I. Stratigraphie, Chronologie, Architektur, Kraków 2004 (Moravia Magna, Seria Polona II).

POLESKI 2005 = J. POLESKI, Grody państwowe na terenie Małopolski od XI do połowy XIII wieku, w: Lapides viventes. Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana Profesor Klementynie Żurowskiej, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 29–50.

POLESKI 2009 = J. POLESKI, Awarische Funde in Polen. Zur Frage der Gestaltung von Kulturzonen bei den Westslawen in der zweiten Hälfte des 7. Jhs. – Anfang des 10. Jhs., „Acta Archae­ologica Carpathica” 44, 2009, s. 97–136.

POLESKI 2013 = J. POLESKI, Małopolska w VI–X wieku. Studium archeologiczne, Kraków 2013.

POLESKI 2017a = J. POLESKI, Kontakty plemion zamieszkujących tereny Polski z państwem morawskim i państwem czeskim w IX i X w. a problem kształtowania się państwa pierwszych Piastów, w: Spór o początki państwa polskiego – historiografia, tradycja, mit, propaganda, red. W. DRELICHARZ, D. JASIAK, J. POLESKI, Kraków 2017, s. 49–98.

POLESKI 2017b = J. POLESKI, Małopolska w X w. w świetle źródeł archeologicznych, w: Gemma Gemmarum. Studia dedykowane Profesor Hannie Kóčce-Krenz, t. 1, red. A. RÓŻAŃSKI, Poznań 2017, s. 163–212.

POLESKI 2018 = J. POLESKI, Średniowieczny kościół Św. Michała Archanioła i Św. Stanisława i klasztor oo. Paulinów na Skałce w Krakowie w świetle badań archeologicznych z lat 2007–2008, w: Średniowieczny kościół na Skałce w Krakowie w świetle badań interdyscyplinarnych, red. J. POLESKI, Kraków 2018, s. 9–24.

PROCHÁZKA 2009 = R. PROCHÁZKA, Vývoj opevňovací techniky na Moravě a v českém Slezsku v raném středověku, Brno 2009.

RADWAŃSKA 1971 = T. RADWAŃSKA, Umocnienia Okołu w Krakowie, „Materiały Archeologiczne” 12, 1971, s. 15–40.

RADWAŃSKI 1959 = K. RADWAŃSKI, Wyniki badań archeologicznych prowadzonych na terenie wczesnośredniowiecznej osady „Okół” w Krakowie, „Biuletyn Krakowski” 1, 1959, s. 67–78.

RADWAŃSKI 1960 = K. RADWAŃSKI, Sprawozdanie z prac archeologicznych prowadzonych w roku 1959 na terenie wczesnośredniowiecznej osady „Okół” w Krakowie, „Biuletyn Krakowski” 2, 1960, s. 127–137.

RADWAŃSKI 1968 = K. RADWAŃSKI, Wczesnośredniowieczna ceramika krakowska i zagadnienia jej chronologii, „Materiały Archeologiczne” 9, 1968, s. 5–89.

RADWAŃSKI 1975 = K. RADWAŃSKI, Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny, Kraków 1975.

RADWAŃSKI 1986 = K. RADWAŃSKI, Mury obronne Krakowa i Kazimierza w badaniach archeologicznych, „Materiały Archeologiczne” 23, 1986, s. 5–92.

RADWAŃSKI 1987 = K. RADWAŃSKI, Problemy badawcze Krakowa przedlokacyjnego, w: Kraków przedlokacyjny. Materiały sesji naukowej z okazji Dni Krakowa w 1984 roku, red. J. MAŁECKI, Kraków 1987, s. 9–27.

RADWAŃSKI 1999–2000 = K. RADWAŃSKI, Raz jeszcze o wielkich kopcach krakowskich, „Acta Archaeologica Carpathica” 35, 1999–2000, s. 173–188.

RADWAŃSKI 2000 = K. RADWAŃSKI, Kraków głównym ośrodkiem organizacji protopaństwowej Wiślan, w: Archeologia w teorii i praktyce, red. A. BUKO, P. URBAŃCZYK, Kraków 2000, s. 525–555.

RADWAŃSKI 2002 = K. RADWAŃSKI, Nekropola grobów kurhanowych na Krzemionkach wraz z monumentalnym kopcem Krakusa – głównym ośrodkiem ceremonialnym krakowskiego centrum władzy w IX–X w., w: Civitas et villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej, red. C. BUŚKO ET AL., Wrocław–Praha 2002, s. 417–428.

RADWAŃSKI 2003 = K. RADWAŃSKI, Wielkie kopce krakowskie i próba uściślenia ich chronologii, „Rocznik Krakowski” 69, 2003, s. 5–23.

RADWAŃSKI 2007 = K. RADWAŃSKI, Kraków przedchrześcijański, w: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. WYROZUMSKI, Kraków 2007, s. 89–119.

RAPPAPORT 1967 = P.A. RAPPAPORT, Voennoe zodčestvo zapadnorusskich zemel X–XIV vv., „Materialy i issledovanija po archeologii SSSR” 140, 1967, s. 104–146.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2009 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Zespoły rezydencjonalne i kościoły centralne na ziemiach polskich do połowy XII wieku, Kraków 2009.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2013 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Wątki kamienne w architekturze w Polsce do schyłku XII wieku, w: III Forum Architecturae Poloniae Medievalis, Kraków 2013, s. 295–318.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY w druku = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Monumentalna architektura Krakowa do schyłku XII wieku, w: Kraków w IX–XIII wieku, red. J. POLESKI, T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, M. SZYMA, Kraków (w druku).

ROZMUS 2014 = D. ROZMUS, Wczesnośredniowieczne zagłębie hutnictwa srebra i ołowiu na obszarach obecnego pogranicza Górnego Śląska i Małopolski (2 połowa XI – XII/XIII wiek), Kraków 2014.

SIKORSKI 2011 = D.A. SIKORSKI, Kościół w Polsce za Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Rozważania nad granicami poznania historycznego, Poznań 2011.

SIKORSKI 2012a = D.A. SIKORSKI, Początki Kościoła w Polsce. Wybrane problemy, Poznań 2012.

SŁUPECKI 1998 = L.P. SŁUPECKI, Monumentalne kopce Krakusa i Wandy pod Krakowem, w: Studia z dziejów cywilizacji. Studia ofiarowane profesorowi Jerzemu Gąssowskiemu w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej, red. A. BUKO, Warszawa 1998, s. 57–72.

STARZYŃSKI w druku = M. STARZYŃSKI, Kraków i Małopolska w IX–XIII wieku w świetle źródeł pisanych, w: Kraków w IX–XIII wieku, red. J. POLESKI, T.
RODZIŃSKA-CHORĄŻY, M. SZYMA, Kraków (w druku).

STOPKA 2019 = K. STOPKA, Kraków najstarszy: od grodu Wiślan do miasta Polaków (od IX do połowy XIII wieku), „Rocznik Krakowski” 85, 2019, s. 15–48.

STRZELCZYK 1984 = J. STRZELCZYK, Der Volksaufstand in Polen in den 30er Jahren des 11. Jahr­hunderts und seine Rolle während der Krise des frühpiastischen Staates, „Zeitschrift für Archäologie” 18, 1984, s. 129–138.

STRZELCZYK 1999 = J. STRZELCZYK, Bolesław Chrobry, Poznań 1999.

STRZELCZYK 2006 = J. STRZELCZYK, Zapomniane narody Europy, Wrocław 2006.

SUCHODOLSKI 2012c = S. SUCHODOLSKI, Najdawniejsze monety polskie jako źródło dające poznać dzieje pierwszej monarchii, w: S. SUCHODOLSKI, Numizmatyka średniowieczna. Moneta źródłem archeologicznym, historycznym i ikonograficznym, Warszawa 2012, s. 275–286.

SZEWCZYK-WOJTASIEWICZ 2006 = M. SZEWCZYK-WOJTASIEWICZ, Przęślik gliniany, w: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w., red. E. FIRLET, Kraków 2006, s. 298–299.

SZMONIEWSKI ET AL. 2024 = B.S. SZMONIEWSKI, A. LASOTA-KUŚ, A. LACH, M. OKOŃSKI, A New deposit of early medieval Axe-Like Iron Bars from settlement at Brzesko, site 16–17, Lesser Poland Voievodship, „Sprawozdania Archeologiczne” 76, 2024, s. 341–367.

ULICKI 2025 = B. ULICKI, Pożary Krakowa do roku 1597. Materiały do historii ochrony przeciwpożarowej (bez miejsca wydania).

URBAŃCZYK 2017 = P. URBAŃCZYK, Bolesław Chrobry – lew ryczący, Toruń 2017 (Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej).

VYSOCKIJ 1981 = S.A. VYSOCKIJ, Fortifikacionnye sooruženija drevnego Kieva. Zolotye vorota, val Jaroslava Mudrogo, w: Novoe v archeologii Kieva, red. P.P. TOLOČKO, Kiev 1981, s. 142–173.

WĘDZKI 1978 = A. WĘDZKI, Ze studiów nad rezydencjami możnowładczymi i rycerskimi na ziemiach polskich w XI–XII wieku, „Slavia Antiqua” 25, 1978, s. 173–188.

WITCZAK 1983 = K.T. WITCZAK, Dwa studia nad Geografem Bawarskim, „Roczniki Historyczne” 59, 1983, s. 5–17.

WYROZUMSKI 1992 = J. WYROZUMSKI, Dzieje Krakowa. Tom I. Kraków do schyłku wieków średnich, Kraków 1992.

WYROZUMSKI 1994 = J. WYROZUMSKI, Zagadnienie początków biskupstwa krakowskiego, w: Chrystianizacja Polski południowej. Materiały sesji naukowej odbytej 29 czerwca 1993 roku, red. J.M. MAŁECKI, Kraków 1994, s. 121–130.

WYROZUMSKI 2006 = J. WYROZUMSKI, Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII wieku, w: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w., red. E. FIRLET, Kraków 2006, s. 37–77.

WYROZUMSKI 2007 = J. WYROZUMSKI, Lokacja czy lokacje Krakowa na prawie niemieckim?, w: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. WYROZUMSKI, Kraków 2007, s. ­121–151.

WYROZUMSKI 2010 = J. WYROZUMSKI, Geneza stołeczności Krakowa, w: Cracovia mediaevalis, red. M. STARZYŃSKI, Kraków 2010, s. 61–71.

ZAITZ 1976 = E. ZAITZ, Badania archeologiczne w południowej części Plant przy ul. Waryńskiego w Krakowie (południowo-wschodnia krawędź Okołu), „Materiały Archeologiczne” 16, 1976, s. 71–115.

ZAITZ 1981 = E. ZAITZ, Wstępne wyniki badań archeologicznych skarbu grzywien siekieropodobnych z ul. Kanoniczej 13 w Krakowie, „Materiały Archeologiczne” 21, 1981, s. 97–124.

ZAITZ 1990 = E. ZAITZ, Wczesnośredniowieczne grzywny siekieropodobne z Małopolski, „Materiały Archeologiczne” 25, 1990, s. 142–178.

ZAITZ 2001 = E. ZAITZ, Kraków u progu drugiego tysiąclecia, w: Początki chrześcijaństwa w Małopolsce, t. 5: Początki chrześcijaństwa w Małopolsce, red. J. GARNCARSKI, Krosno 2001, s. 109–161.

ZAITZ 2006a = E. ZAITZ, Osadnictwo wczesnośredniowieczne na terenie Krakowa, w: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w., red. E. FIRLET, Kraków 2006, s. 220–272.

ZAITZ 2006b = E. ZAITZ, Zausznica brązowa, w: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w., red. E. FIRLET, Kraków 2006, s. 412–413.

ZAITZ 2007 = M. ZAITZ, Stan badań archeologicznych wczesnośredniowiecznego Okołu w Krakowie (do czasu lokacji Nova Civitas in Okol), Kraków 2007 (niepublikowana praca magisterska, Archiwum Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie).

ZAITZ 2012 = E. ZAITZ, The Settlement of Kraków Before the Settlement Charter (Przedlokacyjne osadnictwo na terenie Krakowa), w: Archeology in a Town, a Town in Archeology. Archeologia w mieście, miasto archeologii, red. A. ROZWAŁKA, Rzeszów 2012 (Analecta Archaeologica Ressoviensia 7), s. 244–270.

ZAITZ 2014 = E. ZAITZ, Kraków romański w świetle badań archeologicznych, w: Kraków romański, red. M. BOCHENEK, Kraków 2014 (Kraków w Dziejach Narodu, t. 33), s. 55–84.

ZOLL-ADAMIKOWA 1966 = H. ZOLL-ADAMIKOWA, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopolski. Cz. I. Źródła, Wrocław 1966.

ZOLL-ADAMIKOWA 1979 = H. ZOLL-ADAMIKOWA, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska ciałopalne Słowian na terenie Polski. Cz. II. Analiza. Wnioski, Wrocław 1979.

ZOLL-ADAMIKOWA 1994 = H. ZOLL-ADAMIKOWA, Formy konwersji Słowiańszczyzny wczesnośredniowiecznej a problem przedpiastowskiej chrystianizacji Małopolski, w: Chrystianizacja Polski południowej. Materiały sesji naukowej odbytej 29 czerwca 1993 roku, red. J.M. MAŁECKI, Kraków 1994, s. 131–140.

ZOLL-ADAMIKOWA 1998 = H. ZOLL-ADAMIKOWA, Wczesnokarolińskie okucie z ornamentem zoomorficznym znalezione w Krakowie na Wawelu, „Acta Archaeologica Waweliana” 2, 1998, s. 93–104.

ŻAKI 1974 = A. ŻAKI, Archeologia Małopolski wczesnośredniowiecznej, Wrocław 1974.

ŻUROWSKI 1957 = K. ŻUROWSKI, Konstrukcje obronne wczesnośredniowiecznego Gniezna, „Archeologia Polski” 1, 1957, s. 181–212.

ŻYWOTY KONSTANTYNA = Żywoty Konstantyna i Metodego (obszerne), tłum. T. LEHR-SPŁAWIŃSKI, Poznań 1959 (Biblioteka Tekstów Historycznych, t. 4).