Kościół polski w czasach Bolesława Chrobrego. Przegląd problematyki .......... 457

THE POLISH CHURCH IN THE TIME OF BOLESŁAW THE BRAVE

The article provides a synthetic summary of the current state of research on the status and role of the Church in the realm of Bolesław I the Brave, whose contributions to Christianity were recognized by contemporary sources. The discussion first addresses the episcopal sees, beginning with the oldest foundation in Poznań, followed by the archbishopric of Gniezno, established in 1000, and its suffragan dioceses in Kołobrzeg, Kraków, and Wrocław, as well as their first bishops. Particular attention is devoted to the earliest monasteries, especially the hermitage of the Five Martyr Brothers of Poland, as well as to other churches, including those in Poznań on Ostrów Tumski, on Ostrów Lednicki, in Giecz, Cracow, and Przemyśl. This picture is further complemented by reflections on the liturgy, religious practices, the customs of the clergy, the first patron saints and their attributed the miracles, as well as the cult of relics.

BIBLIOGRAFIA
ABRAHAM 1962 = W. ABRAHAM, Organizacja Kościoła w Polsce do połowy wieku XII, wyd. 3, Poznań 1962.

ADAMCZUK 2012 = A. ADAMCZUK, Szczerbiec – miecz sprawiedliwości. Próba analizy ikonologicznej, „Roczniki Humanistyczne” 60, 2012, z. 4, s. 131–145.

ANNALES CRACOVIENSES = Annales Cracovienses priores cum kalendario, wyd. Z. KOZŁOWSKA-BUDKOWA, Warszawa 1978 (Monumenta Poloniae Historica. Series Nova, t. 5).

BARANOWSKI 2004 = T. BARANOWSKI, Najwcześniejsze budownictwo sakralne Kalisza, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 199–212.

BORAWSKA 1964 = D. BORAWSKA, Kryzys monarchii wczesnopiastowskiej w latach trzydziestych XI w., Warszawa 1964.

BUKOWSKA 2013 = A. BUKOWSKA, Najstarsza katedra w Poznaniu. Problem formy i jej genezy w kontekście architektury około roku 1000, Kraków 2013 (Studia z Historii Sztuki Średniowiecznej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 3).

BUŚKO ET AL. 2001 = C. BUŚKO, M. GOLIŃSKI, M. KACZMAREK, L. ZIĄTKOWSKI, Historia Wrocławia, t. 1: Od pradziejów do końca czasów habsburskich, Wrocław 2001.

CHUDZIAK 1997a = W. CHUDZIAK, Badania wczesnośredniowiecznego zespołu osadniczego w Kałdusie, województwo toruńskie, „Archaeologia Historica Polona” 6, 1997, s. 291–292.

CYWIŃSKI 1998 = P. CYWIŃSKI, Zanik pamięci o Brunonie z Kwerfurtu w świadomości zbiorowej, „Przegląd Historyczny” 89, 1998, s. 607–613.

CYWIŃSKI 2001 = P. CYWIŃSKI, Druga metropolia Bolesława Chrobrego a Brunon z Kwerfurtu, „Kwartalnik Historyczny” 108, 2001, s. 3–15.

DANIELSKI 1997 = W. DANIELSKI, Kult św. Wojciecha na ziemiach polskich w świetle przedtrydenckich ksiąg liturgicznych, Lublin 1997.

DERWICH 2000 = M. DERWICH, Kościół na Śląsku około roku 1000, w: Śląsk około roku 1000. Materiały z sesji naukowej we Wrocławiu w dniach 14–15 maja 1999 roku, red. M. MŁYNARSKA-KALETYNOWA, E. MAŁACHOWICZ, Wrocław 2000, s. 137–138.

DRELICHARZ 2012 = W. DRELICHARZ, Idea zjednoczenia królestwa w średniowiecznym dziejopisarstwie polskim, Kraków 2012.

DUNIN-WĄSOWICZ 1972 = T. DUNIN-WĄSOWICZ, Kulty świętych w Polsce w X wieku, w: Polska w świecie. Szkice z dziejów kultury polskiej, red. J. DOWIAT ET AL., Warszawa 1972, s. 61–77.

FIRLET, PIANOWSKI 2005 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Z rozważań nad planem najstarszej katedry krakowskiej, w: Lapides viventes. Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana Profesor Klementynie Żurowskiej, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 57–66.

FIRLET, PIANOWSKI 2014 = J. FIRLET, Z. PIANOWSKI, Wawel przedromański i romański w świetle nowszych badań archeologicznych, w: Kraków romański, red. M. BOCHENEK, Kraków 2014 (Kraków w Dziejach Narodu, t. 33), s. 85–103.

GIEYSZTOR 1977 = A. GIEYSZTOR, Trzemeszno, w: Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, red. G. LABUDA, Z. STIEBER, t. 6, T–W, Wrocław 1997, s. 191–192.

GLIŃSKA 2024 = N. GLIŃSKA, Który kościół w Wiślicy był najstarszy? Nowe dane do datowania wczesnośredniowiecznej architektury sakralnej tego miasta, „Colloquia Mediaevalia Pragensia” 23, 2024, s. 51–74.

GÓRECKI 2016 = J. GÓRECKI, Baseny chrzcielne z Ostrowa Lednickiego w świetle analizy źródeł archeologicznych, w: Miejsca chrztów, urządzenia baptyzmalne i ceremoniał chrzcielny od starożytności chrześcijańskiej do soboru trydenckiego, red. A.M. WYRWA, Poznań–Dziekanowice 2016, s. 109–148.

GÓRSKA-GOŁASKA 1995 = K. GÓRSKA-GOŁASKA, Kult Pięciu Braci Męczenników w Kazimierzu Biskupim i rozwój towarzyszącej mu legendy, „Roczniki Historyczne” 61, 1995, s. 111–140.

GRZESIK 2001 = R. GRZESIK, Węgierski etap misji św. Wojciecha, w: Święty Świerad i jego czasy, red. S. PIETRZAK, Nowy Sącz 2001, s. 136–157.

JANIAK 2003 = T. JANIAK, Czy Bolesław Chrobry był czczony jako święty? Z badań nad przestrzenią liturgiczną przedromańskiej katedry w Poznaniu (do połowy XI w.), „Slavia Antiqua” 44, 2003, s. 67–95.

JANIAK 2014 = T. JANIAK, Problematyka wczesnych faz kościoła katedralnego w Gnieźnie, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2014.

JUREK 1994 = T. JUREK, Ryczyn biskupi. Studium z dziejów Kościoła polskiego w XI wieku, „Roczniki Historyczne” 60, 1994, s. 21–64.

JUREK 2009 = T. JUREK, Ad Mestris locum. Gdzie znajdował się klasztor założony przez św. Wojciecha?, „Roczniki Historyczne” 75, 2009, s. 7–23.
JUREK 2018 = T. JUREK, Biskupstwo poznańskie w wiekach średnich, Poznań 2018.

KALAGA 2016 = J. KALAGA, Baptysterium wiślickie. Mity i rzeczywistość archeologiczna, w: Miejsca chrztów, urządzenia baptyzmalne i ceremoniał chrzcielny od starożytności chrześcijańskiej do soboru trydenckiego, red. A.M. WYRWA, Poznań–Dziekanowice 2016, s. 186–202.

KARWASIŃSKA 1972 = J. KARWASIŃSKA, Świadek czasów Chrobrego – Brunon z Kwerfurtu, w: Polska w świecie. Szkice z dziejów kultury polskiej, red. J. DOWIAT ET AL., Warszawa 1972, s. 91–105.
KÓČKA-KRENZ 2001 = H. KÓČKA-KRENZ, Archeologiczne świadectwa o początkach szkolnictwa w Poznaniu, „Kronika Miasta Poznania” 2001, z. 4, s. 7–13.

KÓČKA-KRENZ 2011a = H. KÓČKA-KRENZ, Kaplica wczesnośredniowiecznej rezydencji książęcej w Poznaniu, w: II Forum Architecturae Poloniae Medievalis, red. K. STALA, Kraków 2011, s. 143–158.

KÓČKA-KRENZ 2016a = H. KÓČKA-KRENZ, Kwestia obecności basenu chrzcielnego na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, w: Miejsca chrztów, urządzenia baptyzmalne i ceremoniał chrzcielny od starożytności chrześcijańskiej do soboru trydenckiego, red. A.M. WYRWA, Poznań–Dziekanowice 2016, s. 165–175.

KOWALCZYK-HEYMAN 2006 = E. KOWALCZYK-HEYMAN, Czy istotnie Prusy? W sprawie lokalizacji pierwszego etapu misji biskupa Brunona z Kwerfurtu, w: O rzeczach minionych. Scripta rerum historicarum Annae Rutkowska-Płachcińska oblata, red. M. MŁYNARSKA-KALETYNOWA, J. KRUPPÉ, Warszawa 2006, s. 163–177.

KRONIKA GALLA 2003 = Galla Anonima „Kronika polska”, tłum. R. GRODECKI, oprac. M. PLEZIA, Wrocław 2003.

KRONIKA KOSMASA = Kosmasa kronika Czechów, tłum. M. WOJCIECHOWSKA, Warszawa 1968.

KRONIKA MISTRZA WINCENTEGO 1974 = Mistrza Wincentego Kronika Polska, tłum. K. ABGAROWICZ, B. KÜRBIS, wstęp i komentarze B. KÜRBIS, Warszawa 1974.

KRONIKA THIETMARA = Kronika Thietmara, tłum. M.Z. JEDLICKI, Poznań 1953.

KRONIKA WIELKOPOLSKA = Kronika wielkopolska, tłum. K. ABGAROWICZ, oprac. B. KÜRBIS, Warszawa 1965.

KRYSZTOFIAK 2004 = T. KRYSZTOFIAK, Wczesnopiastowski kościół pw. Św. Jana Chrzciciela na grodzie w Gieczu w świetle najnowszych odkryć, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 181–198.

KUBICA-KABACIŃSKA 2004 = E. KUBICA-KABACIŃSKA, Problem istnienia w Małopolsce architektury monumentalnej pochodzącej z X wieku (stan badań), w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 283–292.

KUBICA-KABACIŃSKA 2010a = E. KUBICA-KABACIŃSKA, Problemy genezy i chronologii wczesnośredniowiecznych budowli przemyskich, w: Przemyśl wczesnośredniowieczny, red. E. SOSNOWSKA, Warszawa 2010 (Origines Polonorum, t. 3), s. 300–319.

LABUDA 1984a = G. LABUDA, Kraków biskupi przed rokiem 1000. Przyczynek do dyskusji nad dziejami misji metodiańskiej w Polsce, „Studia Historyczne” 27, 1984, s. 371–412.

LABUDA 1984b = G. LABUDA, Zagadka drugiej metropolii w Polsce za czasów Bolesława Chrobrego, „Nasza Przeszłość” 62, 1984, s. 7–25.

LABUDA 1991b = G. LABUDA, Zjazd gnieźnieński roku 1000 w oświetleniu ikonograficznym, „Kwartalnik Historyczny” 98, 1991, s. 3–18.

LABUDA 1992 = G. LABUDA, Mieszko II król Polski (1025–1034). Czasy przełomu w dziejach państwa polskiego, Kraków 1992 (Polska Akademia Umiejętności. Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego, t. 73).

LABUDA 2000d = G. LABUDA, Zjazd i synod gnieźnieński roku 1000, „Kwartalnik Historyczny” 107/2, 2000, s. 107–122.

LABUDA 2005a = G. LABUDA, Kanonizacja św. Wojciecha, „Kwartalnik Historyczny” 112, 2005, s. 33–40.

LABUDA 2006a = G. LABUDA, Droga życiowa Radzima-Gaudentego do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, w: O rzeczach minionych. Scripta rerum historicarum Annae Rutkowska-Płachcińska oblata, red. M. MŁYNARSKA-KALETYNOWA, J. KRUPPÉ, Warszawa 2006, s. 179–190.

LABUDA 2006c = G. LABUDA, Pięciu Braci Męczenników (1003) w Międzyrzeczu czy w Kazimierzu?, „Roczniki Historyczne”, 72, 2006, s. 225–229.

LECIEJEWICZ 2000b = L. LECIEJEWICZ, Śląsk w Polsce wczesnopiastowskiej, w: Śląsk około roku 1000. Materiały z sesji naukowej we Wrocławiu w dniach 14–15 maja 1999 roku, red. M. MŁYNARSKA-KALETYNOWA, E. MAŁACHOWICZ, Wrocław 2000, s. 89–99.

LIST BRUNONA = List Brunona do Henryka II, wyd. A. BIELOWSKI, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 1, Lwów 1864, s. 247–264.

LUDAT 2000a = H. LUDAT, Piastowie i Ottonowie. Wokół zjazdu gnieźnieńskiego, „Zapiski Historyczne” 65/2, 2000, s. 7–30.

MAŁACHOWICZ 2000b = E. MAŁACHOWICZ, Najstarsza architektura sakralna na Śląsku, w: Śląsk około roku 1000. Materiały z sesji naukowej we Wrocławiu w dniach 14–15 maja 1999 roku, red. M. MŁYNARSKA-KALETYNOWA, E. MAŁACHOWICZ, Wrocław 2000, s. 115–135.

MAŁACHOWICZ 2004 = E. MAŁACHOWICZ, Architektura wczesnośredniowiecznych budowli katedry wrocławskiej, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, oprac. red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 293–305.

MALECZYŃSKI 1966 = K. MALECZYŃSKI, W sprawie zjazdu gnieźnieńskiego z 1000 roku, „Sobótka” 21, 1966, s. 507–540.

MALIK 2005 = B. MALIK, Relikty przedromańskiej dekoracji plecionkowej na Wawelu, w: Lapides viventes. Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana Profesor Klementynie Żurowskiej, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 83–92.

MATLA 2014 = M. MATLA, Opowieść Kosmasa o Pięciu Braciach Męczennikach i jej potencjalne źródła – krótki przyczynek do dyskusji, „Historia Slavorum Occidentis” 2014, nr 2/7, s. 13–38.

MATLA 2017 = M. MATLA, Czeskie wpływy w życiu religijnym i piśmiennictwie państwa piastowskiego w X–XI wieku, Poznań 2017 (Prace Instytutu Historii UAM, t. 148).

MATLA-KOZŁOWSKA 2008 = M. MATLA-KOZŁOWSKA, Pierwsi Przemyślidzi i ich państwo (od X do połowy XI wieku). Ekspansja terytorialna i jej polityczne uwarunkowania, Poznań 2008.

MEYSZTOWICZ 1958 = W. MEYSZTOWICZ, Szkice o św. Brunie-Bonifacym, „Sacrum Poloniae Millennium” 5, 1958, s. 445–498.

MICHAŁOWSKA 2000 = T. MICHAŁOWSKA, Średniowiecze, Warszawa 2000.

MICHAŁOWSKI 1995 = R. MICHAŁOWSKI, Translacja Pięciu Braci Polskich do Gniezna. Przyczynek do dziejów relikwii w Polsce wczesnośredniowiecznej, w: Peregrinationes. Pielgrzymki w kulturze dawnej Europy, red. H. MANIKOWSKA, H. ZAREMSKA, Warszawa 1995, s. 173–184.

MICHAŁOWSKI 2002 = R. MICHAŁOWSKI, Post dziewięciotygodniowy w Polsce Chrobrego. Studium z dziejów polityki religijnej pierwszych Piastów, „Kwartalnik Historyczny” 109, 2002, s. 5–40.

MICHAŁOWSKI 2005a = R. MICHAŁOWSKI, Zjazd gnieźnieński. Religijne przesłanki powstania arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, Wrocław 2005.

MICHAŁOWSKI 2005b = R. MICHAŁOWSKI, Bolesław Chrobry bratem kanoników magdeburskich. Próba nowego spojrzenia, „Kwartalnik Historyczny” 112, 2005, s. 55–68.

MIRACULA ADALBERTI = Miracula sancti Adalberti, wyd. W. KĘTRZYŃSKI, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 4, Lwów 1884, s. 221–238.

MPH = Katalogi biskupów krakowskich, wyd. J. SZYMAŃSKI, MPH s.n. 10, cz. 2, Warszawa 1974.

PAC 2013 = G. PAC, Kobiety w dynastii Piastów. Rola społeczna piastowskich żon i córek do połowy XII wieku – studium porównawcze, Toruń 2013.

PAC 2024 = G. PAC, Ad propagandum catholicae religionis cultum. Translacje relikwii i chrystianizacja Europy Środkowej, „Colloquia Mediaevalia Pragensia” 23, 2024, s. 227–264.

PANER 1995 = A. PANER, Święty Wit. Męczeństwo, legenda i kult, Gdańsk 1995.

PANKIEWICZ 2018 = A. PANKIEWICZ, Wrocławski Ostrów Tumski – początki, w: Dzieła natury, dzieła człowieka, historia, red. E. DOBIERZEWSKA-MOZRZYMAS, A. JEZIERSKI, Wrocław 2018, s. 307–318.

PANKIEWICZ 2023 = A. PANKIEWICZ, Wrocław. Gród na Ostrowie Tumskim we wczesnym średniowieczu, Warszawa–Wrocław 2023 (Origines Polonorum, t. 18).

PASJA TEGERNSEE = A. RUTKOWSKA-PŁACHCIŃSKA, Pasje świętych Wojciecha i Brunona z tzw. kodeksu z Tegernsee, „Studia Źródłoznawcze” 40, 2002, s. 19–40.

PAUK 2005 = M.R. PAUK, Święci patroni a średniowieczne wspólnoty polityczne w Europie Środkowej, w: Sacrum. Obraz i funkcja w społeczeństwie średniowiecznym, red. A. PIENIĄDZ, J. PYSIAK, Wrocław 2005, s. 237–260.

PAUK 2017 = M.R. PAUK, Quicquid pertinebat ad imperium. Kościół w Polsce a Rzesza do połowy XII wieku, w: Chrzest Mieszka I i chrystianizacja państwa, red. J. DOBOSZ, Poznań 2017, s. 249–282.

PIANOWSKI 1984 = Z. PIANOWSKI, Z dziejów średniowiecznego Wawelu, Kraków 1984.

PIANOWSKI 2002a = Z. PIANOWSKI, Kościół św. Marii Egipcjanki – wawelska Sainte Chapelle?, w: Magistro et amico amici discipulisque. Lechowi Kalinowskiemu w osiemdziesięciolecie urodzin, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2002, s. 237–241.

PIANOWSKI 2002b = Z. PIANOWSKI, Królewska kaplica pałacowa na grodzie przemyskim, „Rocznik Przemyski” 38, 2002, z. 2, s. 91–99.

PIANOWSKI 2016 = Z. PIANOWSKI, Domniemane baptysterium przedromańskie na Wawelu. Problem badawczy (komunikat), w: Miejsca chrztów, urządzenia baptyzmalne i ceremoniał chrzcielny od starożytności chrześcijańskiej do soboru trydenckiego, red. A.M. WYRWA, Poznań–Dziekanowice 2016, s. 179–183.

PLESZCZYŃSKI 1996 = A. PLESZCZYŃSKI, Bolesław Chrobry konfratrem eremitów św. Romualda w Międzyrzeczu, „Kwartalnik Historyczny” 103, 1996, s. 3–22.

POLESKI 2013 = J. POLESKI, Małopolska w VI–X wieku. Studium archeologiczne, Kraków 2013.

RAJMAN 2004 = J. RAJMAN, Kraków. Zespół osadniczy, proces lokacji, mieszczanie do 1333 r., Kraków 2004.

ROCZNIK KAPITUŁY POZNAŃSKIEJ = Rocznik Kapituły Poznańskiej, wyd. B. KÜRBIS, MPH s.n., t. 6, Warszawa 1962, s. 21–78.

ROCZNIK TRASKI = Rocznik Traski, wyd. A. BIELOWSKI, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 2, Lwów 1872, s. 826–861.

ROCZNIKI HILDESHEIMSKIE = Z roczników hildesheimskich, wyd. A. BIELOWSKI, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 2, Lwów 1872, s. 760–766.

ROCZNIKI KWEDLINBURSKIE = Z roczników kwedlinburskich, wyd. A. BIELOWSKI, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 2, Lwów 1872, s. 767–772.

RODZIŃSKA-CHORĄŻY 2014 = T. RODZIŃSKA-CHORĄŻY, Drewno i kamień – czyli co i kiedy zbudowali dwaj pierwsi Piastowie, w: Średniowieczna architektura sakralna w Polsce w świetle najnowszych badań, Gniezno 2014, s. 11–26.

ROKOSZ 1989 = M. ROKOSZ, Wawelska włócznia Bolesława Chrobrego. Przegląd problematyki, „Rocznik Krakowski” 55, 1989, s. 17–44.

RÓŻAŃSKI 2010 = A. RÓŻAŃSKI, Jednoprzestrzenne kościoły romańskie z terenu Wielkopolski, Poznań 2010.

RUTKOWSKA 1993 = G. RUTKOWSKA, Międzyrzecz, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. 3/1, Poznań 1993, s. 154–155.

RZEŹNIK 2000 = P. RZEŹNIK, Gród wrocławski około roku 1000, w: Śląsk około roku 1000. Materiały z sesji naukowej we Wrocławiu w dniach 14–15 maja 1999 roku, red. M. MŁYNARSKA-KALETYNOWA, E. MAŁACHOWICZ, Wrocław 2000, s. 139–148.

SAWICKI 2001 = T. SAWICKI, Badania przy kościele św. Jerzego w Gnieźnie, w: Gniezno w świetle badań archeologicznych. Nowe fakty. Nowe interpretacje, red. Z. KURNATOWSKA, Poznań 2001, s. 163–186.

SIKORSKI 2002 = D.A. SIKORSKI, Kronika Ademara z Chabannes – odzyskane źródło dla najwcześniejszych dziejów Polski, „Studia Źródłoznawcze” 40, 2002, s. 215–220.

SIKORSKI 2005 = D.A. SIKORSKI, Zjazd gnieźnieński widziany z perspektywy dziejów powszechnych. W związku z książką Romana Michałowskiego „Zjazd gnieźnieński. Religijne przesłanki powstania arcybiskupstwa gnieźnieńskiego”, Wrocław 2005, „Kwartalnik Historyczny” 112, 2005, s. 135–160.

SIKORSKI 2011 = D.A. SIKORSKI, Kościół w Polsce za Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Rozważania nad granicami poznania historycznego, Poznań 2011.

SIKORSKI 2012b = D.A. SIKORSKI, Wczesnopiastowska architektura sakralna (jako źródło historyczne dla dziejów Kościoła w Polsce), Poznań 2012.

SIKORSKI 2017b = D.A. SIKORSKI, Organizacja wczesnego polskiego Kościoła w pierwszej monarchii piastowskiej. Niektóre problemy badawcze, w: Chrzest Mieszka I i chrystianizacja państwa Piastów, red. J. DOBOSZ, M. MATLA, J. STRZELCZYK, Poznań 2017, s. 199–220.

SOSNOWSKA 2001 = E. SOSNOWSKA, Przedromański zespół rotunda pallatium w Przemyślu, w: Dzieje Podkarpacia, t. 5: Początki chrześcijaństwa w Małopolsce, red. J. GARNCARSKI, Krosno 2001, s. 207–213.
SOSNOWSKI 2005 = M. SOSNOWSKI, Co wiadomo o lokalizacji pustelni tzw. Pięciu Braci?, „Roczniki Historyczne” 71, 2005, s. 7–29.

SOSNOWSKI 2012 = M. SOSNOWSKI, Anonimowa Passio s. Adalperti martiris oraz Wiperta Historia de predicatione episcopi Brunonis – komentarz, edycja, przekład, „Roczniki Biblioteki Narodowej” 43, 2012, s. 5–74.
SOSNOWSKI 2013 = M. SOSNOWSKI, Studia nad wczesnymi żywotami św. Wojciecha-tradycja rękopiśmienna i polemika środowisk, Poznań 2013.

SOSNOWSKI 2015 = M. SOSNOWSKI, Hagiografia doby chrystianizacji w nowej odsłonie, „Kwartalnik Historyczny” 122, 2015, nr 4, s. 877–902.

SOSNOWSKI 2016 = M. SOSNOWSKI, Kilka uwag o chronologii życia i twórczości Brunona z Kwerfurtu, „Roczniki Historyczne” 82, 2016, s. 63–78.

SOSNOWSKI 2020a = M. SOSNOWSKI, Legenda Adelbertus alto sanguine. Komentarz, miejsce w tradycji Nascitur (BHL 38), wydanie, „Roczniki Historyczne” 86, 2020, s. 7–41.

STARNAWSKA 2005 = M. STARNAWSKA, Relikwie jako fundament ideowy wspólnoty w tradycji polskich przekazów średniowiecznych (św. św. Wojciech, Florian, Stanisław, Drzewo Krzyża Świętego na Łyśćcu), w: Sacrum. Obraz i funkcja w społeczeństwie średniowiecznym, red. A. PIENIĄDZ, J. PYSIAK, Wrocław 2005, s. 261–280.

STARNAWSKA 2008 = M. STARNAWSKA, Świętych życie po życiu. Relikwie w kulturze religijnej na ziemiach polskich w średniowieczu, Warszawa 2008.

STARNAWSKA 2011 = M. STARNAWSKA, Kult św. Piotra w Polsce średniowiecznej na tle europejskim. Poznański miecz św. Piotra. Historia i legenda, „Ecclesia” 6, 2011, s. 25–35.
STRZELCZYK 2000b = J. STRZELCZYK, Zjazd Gnieźnieński, Poznań 2000.

STRZELCZYK 2003 = J. STRZELCZYK, Bolesław Chrobry, wyd. 2, Poznań 2003.

SUCHODOLSKI 2002a = S. SUCHODOLSKI, Orzeł czy paw? Jeszcze o denarze Bolesława Chrobrego z napisem „Princes Polonie”, w: Inter orientem et occidentem. Studia z dziejów Europy Środkowowschodniej ofiarowane Profesorowi Janowi Tyszkiewiczowi w czterdziestolecie pracy naukowej, red. T. WASILEWSKI, Warszawa 2002, s. 153–169.

SWOBODA 1997 = W. SWOBODA, Druga metropolia w Polsce czasów Chrobrego. Rzeczywistość czy wymysł Galla Anonima?, „Roczniki Historyczne” 63, 1997, s. 7–15.
SZYMAŃSKI 1969 = J. SZYMAŃSKI, Z zagadnień średniowiecznej biografistyki. Katalogi dostojnicze. Studium źródłoznawcze, Warszawa 1969.

TYSZKIEWICZ, JURKOWLANIEC 2000 = Zjazd gnieźnieński w 1000 roku. Utworzenie Kościoła i zapowiedź Królestwa Polskiego, tekst J. TYSZKIEWICZ, komentarze do ilustracji G. JURKOWLANIEC, Warszawa 2000.
URBAŃCZYK 2017 = P. URBAŃCZYK, Bolesław Chrobry – lew ryczący, Toruń 2017 (Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej).

VITA MAIOR = Vita sancti Stanislai Cracoviensis episcopi (Vita maior) auctore fratre Vincentio de ordine fratrum praedicatorum, wyd. W. KĘTRZYŃSKI, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 4, Lwów 1884, s. 319–438.
VITA QUINQUE FRATRUM 1893 = Brunonis Vita Quinque Fratrum, wyd. W. KĘTRZYŃSKI, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 6, Kraków 1893, s. 383–428.

WASILEWSKI 1985 = T. WASILEWSKI, Kościół monarszy w XI–XII w. i jego zwierzchnik biskup polski, „Kwartalnik Historyczny” 92, 1985, s. 747–768.

WASILEWSKI 2001 = T. WASILEWSKI, Pierwsze biskupstwo polskie z siedzibą w Poznaniu, w: Ludzie, Kościół, wierzenia. Studia z dziejów kultury i społeczeństwa Europy Środkowej (średniowiecze–wczesna epoka nowożytna) [dedykowane Stanisławowi Bylinie], red. W. IWAŃCZAK, S.K. KUCZYŃSKI, Warszawa 2001, s. 63–70.

WETESKO 2011 = L. WETESKO, Piastowie i ich święty, rzymski protektor. Poznański miecz św. Piotra. Historia i legenda, „Ecclesia” 6, 2011, s. 37–53.

WETESKO 2013 = L. WETESKO, Piastowie i ich państwo w łacińskiej Europie. Studia z dziejów kultury politycznej X i XI wieku, Poznań 2013.

WĘCŁAWOWICZ 2005 = T. WĘCŁAWOWICZ, Podwójna katedra na Wawelu?, w: Lapides viventes. Zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana profesor Klementynie Żurowskiej, red. J. GADOMSKI ET AL., Kraków 2005, s. 67–87.

WĘCOWSKI 2014 = P. WĘCOWSKI, Początki Polski w pamięci historycznej późnego średniowiecza, Kraków 2014 (Monografie Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana, t. 2).

WISZEWSKI 2008 = P. WISZEWSKI, Domus Bolezlai. W poszukiwaniu tradycji dynastycznej Piastów (do około 1138 roku), Wrocław 2008.

WOJCIECHOWSKI 1970a = T. WOJCIECHOWSKI, Eremici reguły św. Romualda w Polsce, w: T. WOJCIECHOWSKI, Szkice historyczne XI wieku, oprac. A. GIEYSZTOR, wyd. 2, Warszawa 1970, s. 39–83.

WRZESIŃSKI, KARA 2004 = J. WRZESIŃSKI, M. KARA, Kościół nr II na Ostrowie Lednickim – kamienny czy drewniany, w: Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. T. JANIAK, D. STRYNIAK, Gniezno 2004, s. 157–180.

WYROZUMSKA 1977a = B. WYROZUMSKA, Drogi w ziemi krakowskiej do końca XVI wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1977.

ZAITZ 2014 = E. ZAITZ, Kraków romański w świetle badań archeologicznych, w: Kraków romański, red. M. BOCHENEK, Kraków 2014 (Kraków w Dziejach Narodu, t. 33), s. 55–84.

ŻYGULSKI 2008 = Z. ŻYGULSKI, Szczerbiec, w: Urbs celeberrima. Księga pamiątkowa na 750-lecie lokacji Krakowa, red. A. GRZYBKOWSKI, Z. ŻYGULSKI, T. GRZYBKOWSKA, Kraków 2008, s. 309–355.

ŻYWOT I = Jana Kanapariusza Św. Wojciecha żywot pierwszy, tłum. K. ABGAROWICZ, w: Piśmiennictwo czasów Bolesława Chrobrego, oprac. J. KARWASIŃSKA, Warszawa 1966, s. 23–86.

ŻYWOT II = BRUNON Z KWERFURTU, Świętego Wojciecha Żywot Drugi, tłum. K. ABGAROWICZ, oprac. J. KARWASIŃSKA, Warszawa 1966, s. 87–154.

ŻYWOT PIĘCIU BRACI = Żywot Pięciu Braci Męczenników, tłum. K. ABGAROWICZ, w: Piśmiennictwo czasów Bolesława Chrobrego, oprac. J. KARWASIŃSKA, Warszawa 1966, s. 155–245.

ŻYWOT ŚW. ŚWIERADA = Vita sanctorum Andreae seu Zoeradi confessoris et Benedicti martyris eremitarum auctore Mauro episcopo Quinqueecclesiensi, wyd. J.T. MILIK, w: Święty Świerad. Saint Andrew Zeradus, Roma 1966, s. 12–20.