Skandynawowie w Polsce pierwszych Piastów .......... 429

SCANDINAVIANS IN THE POLAND OF THE FIRST PIASTS

The presence of Scandinavians in the territory of the early medieval Piast state, and especially their role in the process of the formation of the Piast monarchy, has long been the subject of scholarly research and debate among archaeologists and historians. In recent years, an increasingly important role in these discussions has also been played by representatives of the natural sciences. At present, there are essentially no professional scholars who maintain the view of a Norman origin of the Piast dynasty. On this issue, a scholarly consensus has been reached: the Piasts were an indigenous dynasty. The debate, therefore, concerns not so much the decisive role of Scandinavians in the formation of the state, or even their presence in early medieval Poland, but rather the scale and nature of their influence. Particular importance in this research is given to funerary evidence. Investigations of early medieval cemeteries from the late 10th and early 11th centuries at Ciepłe, Bodzia, Dziekanowice, Pień, Kałdus and Lutomiersk (as well as other sites not discussed in this article) have made it possible to identify grave assemblages that are frequently discussed in terms of the burials of Scandinavian migrants due to their form and associated artefacts. The application of new research methods, such as stable isotope and ancient DNA (aDNA) analyses, along frameworks from the humanities and social sciences, allows to examine these burials from a different perspective. This approach reveals complex networks of connections between the early medieval elites of the emerging Piast monarchy and the Scandinavian world. It clearly demonstrates that so-called “Scandinavian” burial forms constitute a far more complex phenomenon, one that goes beyond simple ethnic classifications.

BIBLIOGRAFIA
BEŁKA ET AL. 2019 = Z. BEŁKA, J. DOPIERALSKA, S. KRÓLIKOWSKA-CIĄGŁO, Z. RATAJCZYK, S. WADYL, Pochodzenie w świetle badań składu izotopowego strontu biogenicznych fosforanów, w: Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, red. S. WADYL, Gdańsk 2019, s. 439–444.

BEŁKA, WRZESIŃSKA, WRZESIŃSKI 2022 = Z. BEŁKA, A. WRZESIŃSKA, J. WRZESIŃSKI, 2022. Pochodzenie wczesnośredniowiecznej ludności znad Jeziora Lednickiego: co pokazują sygnatury izotopowe strontu (87Sr/86Sr), w: Mortui viventes obligant. Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Dziekanowicach, red. J. WRZESIŃSKI, Lednica 2022, s. 399–410.

BIERMANN 2008 = F. BIERMANN, Medieval élite Burials in Eastern Mecklenburg and Pomerania, „Antiquity” 82 (315), 2008, s. 87–98.

BŁASZCZYK 2015–2016 = D. BŁASZCZYK, Pochodzenie i dieta mężczyzny pochowanego w grobie D162 z cmentarzyska w Bodzi w świetle badań izotopowych, „Światowid” 2015–2016, XIII-XIV (LIV-LV) A/B, s. 133–157.

BŁASZCZYK 2016 = D. BŁASZCZYK, Między ziemią a niebem. Wczesnośredniowieczne pochówki w grobach komorowych na ziemiach polskich w kontekście europejskim, w: Pochówki w grobach komorowych na ziemiach polskich w okresie wczesnego średniowiecza, red. D. BŁASZCZYK, D. STĘPNIEWSKA, Warszawa 2016, s. 34–47.

BŁASZCZYK 2018 = D. BŁASZCZYK, Pochodzenie i dieta mężczyzny pochowanego w grobie D162 z cmentarzyska w Bodzi w świetle badań izotopowych, „Światowit” 13–14, 2018, s. 133–157.

BŁASZCZYK 2020a = D. BŁASZCZYK, Próba interpretacji przynależności społecznej, etnicznej i religijnej osób pochowanych na cmentarzysku w Pniu. Wczesne średniowiecze, w: Wczesnośredniowieczne i nowożytne cmentarzysko w Pniu, red. D. POLIŃSKI, Toruń 2020, s. ­257–274.

BŁASZCZYK ET AL. 2018 = D. BŁASZCZYK, M. BAJKA, Z. BEŁKA, M. FLOREK, Pochodzenie osób pochowanych na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku w Sandomierzu, stan. 1 na podstawie badań izotopów strontu, w: Animos labor nutrit. Studia ofiarowane Profesorowi Andrzejowi Buko w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. T. NOWACZKIEWICZ, M. TRZECIECKI, D. BŁASZCZYK, Warszawa 2018, s. 271–278.

BOGDANOWICZ, GRZYBOWSKI, BUŚ 2016 = W. BOGDANOWICZ, T. GRZYBOWSKI, M.M. BUŚ, Analiza genetyczna wybranych grobów z cmentarza z Bodzi, w: Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016, s. 437–444.

BOGDANOWSKI 1996 = J. BOGDANOWSKI, Architektura obronna w krajobrazie Polski. Od Biskupina do Westerplatte, Warszawa–Kraków 1996.

BORÓWKA 2023 = P.M. BORÓWKA, Zróżnicowanie genetyczne populacji ludzkich za mieszkujących teren dzisiejszej Polski we wczesnym średniowieczu, Łódź 2023 (praca doktorska wykonana w Katedrze Antropologii Instytutu Ekologii i Ochrony Środowiska; promotor: dr hab. Wiesław Lorkiewicz).

BOURDIEU 2008 = P. BOURDIEU, Zmysł praktyczny, tłum. M. Falski, Kraków 2008.

BUKO 2015 = Bodzia. A Late Viking-Age Cemetery in Central Poland, red. A. BUKO, Leiden–­Boston 2015.

BUKO 2016a = A. BUKO, Cmentarzysko w Bodzi w świetle wyników badań interdyscyplinarnych, w: Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016, s. 489–507.

BUKO 2016b = A. BUKO, Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016.

BUKO 2018 = A. BUKO, Mauzoleum przekształcone w elitarny cmentarz? O początkach nekropolii w Bodzi, „Slavia Antiqua” 59, 2018, s. 239–264.

CASSIODORUS = CASSIODORUS, Explanations of The Psalms 1–50, tłum. P.G. WALSH, New York 1990.

CHUDZIAK 2001 = W. CHUDZIAK, Wczesnośredniowieczne komory grobowe z Kałdusa pod Chełm­nem na Pomorzu Wschodnim, „Slavia Antiqua” 42, 2001, s. 63–96.

CHUDZIAK 2002a = W. CHUDZIAK, Ślady skandynawskiej obrzędowości w Kałdusie na Pomorzu Wschodnim, w: Popiół i kość. Funeralia Lednickie. Spotkanie 4, red. J. WRZESIŃSKI, Sobótka–­Wrocław 2002, s. 433–447.

CHUDZIAK 2002b = W. CHUDZIAK, Wczesnośredniowieczne „importy” skandynawskie z Kałdusa pod Chełmnem na Pomorzu Wschodnim, w: Słowianie i ich sąsiedzi we wczesnym średniowieczu, red. M. DULINICZ, Lublin–Warszawa 2002, s. 117–126.

CHUDZIAK 2012 = W. CHUDZIAK, Raz jeszcze w kwestii grobów komorowych z Kałdusa na Pomorzu Nadwiślańskim, w: Obcy. Funeralia Lednickie. Spotkanie 14, red. W. DZIEDUSZYCKI, J. WRZESIŃSKI, Poznań 2012, s. 313–320.

DOAN ET AL. 2019 = K. DOAN, H. PANAGIOTOPOULOU, M. MOLAK, A. SIEKIERA, W. BOGDANOWICZ, Analiza genetyczna szczątków ludzkich, w: Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, red. S. WADYL, Gdańsk 2019, s. 447–460.

DOBAT 2009 = A.S. DOBAT, The State and the Strangers. The Role of External Forces in a Process of State Formation in Viking-Age South Scandinavia (c. AD 900–1050), „Viking and Medieval Scandinavia” 5, 2009, s. 65–104.

DOBAT 2015 = A.S. DOBAT, Viking Stranger-Kings. The Foreign as a Source of Power in Viking Age Scandinavia, or, Why There Was a Peacock in the Gokstad Ship Burial?, „Early Medieval Europe” 23/2, 2015, s. 161–201.
DUCZKO 2000 = W. DUCZKO, Obecność skandynawska na Pomorzu i słowiańska w Skandynawii we wczesnym średniowieczu, w: Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu, red. L. LECIEJEWICZ, M. RĘBKOWSKI, Kołobrzeg 2000, s. 23–44.

FILIPOWIAK, TOCHILOVA 2020 = W. FILIPOWIAK, N. TOCHILOVA, Art as a Symbol of Social ­Change. Material Expression of Forming Identity in the Early Medieval Trade Towns around ­South and Eastern Baltic. Wolin and Novgorod Case Study, „Praehistorische Zeitschrift” 95, 2020, s. 558–574.

FLOREK 2023a = M. FLOREK, Faza inicjalna najstarszego cmentarza wczesnośredniowiecznego Sandomierza, w: Początki obrządku szkieletowego na ziemiach polskich w okresie średniowiecza, red. D. BŁASZCZYK, A. BUKO, Warszawa 2023, s. 40–59.

GARDEŁA 2015 = L. GARDEŁA, Vikings in Poland. A Critical Overview, w: Viking Worlds. ­Things, Spaces and Movement, red. M.H. ERIKSEN ET AL., Oxford–Philadelphia 2015, s. 213–233.

GARDEŁA 2019 = L. GARDEŁA, Czy w Polsce są groby wikingów? Skandynawskie praktyki pogrzebowe na ziemiach polskich we wczesnym średniowieczu, w: Wikingowie w Polsce? Zabytki skandynawskie z ziem polskich, red. M. BOGACKI, A. JANOWSKI, Ł. KACZMAREK, Gniezno–Szczecin 2019, s. 155–277.

GARDEŁA 2024a = L. GARDEŁA, The Vikings in Poland, London–New York 2024.

GARDEŁA 2024b = L. GARDEŁA, Metal, bestie i elity. Zachodniosłowiański styl zwierzęcy u brzegów jeziora Lednica, „Studia Lednickie” 23, 2024, s. 65–135.

GARDEŁA ET AL. 2019 = L. GARDEŁA, K. KAJKOWSKI, Z. RATAJCZYK, S. WADYL, Oporządzenie jeździeckie i elementy rzędu końskiego, w: Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, red. S. WADYL, Gdańsk 2019, s. 139–164.

GRYGIEL 2014 = R. GRYGIEL, Cmentarzysko wareskich drużynników w Lutomiersku, w: Początki Łęczycy II. Archeologia o początkach Łęczycy, red. R. GRYGIEL, T. JUREK, Łódź 2014, s. 679–757.

HAKENBECK 2007 = S. HAKENBECK, Situational Ethnicity and Nested Identities. New Approaches to an Old Problem, w: Early Medieval Mortuary Practices. Anglo-Saxon Studies in ­Archaeology and History, t. 14, red. S. SEMPLE, H. WILLIAMS, Oxford 2007, s. 19–27.

HÄRKE 2007 = H. HÄRKE, Ethnicity, „Race” and Migration in Mortuary Archaeology. An Attempt at a Short Answer, w: Early Medieval Mortuary Practices. Anglo-Saxon Studies in ­Archaeology and History, t. 14, red. S. SEMPLE, H. WILLIAMS, Oxford 2007, s. 12–18.

JAGODZIŃSKI 2023 = J. JAGODZIŃSKI, Goście, kupcy, osadnicy. Kontakty Słowian Zachodnich i Skandynawów w epoce wikingów, Elbląg 2023.

JANOWSKI 2011a = A. JANOWSKI, Early Medieval Chamber Graves on South Coast of the Baltic Sea, w: Der Wandel um 1000. Beiträge der Sektion zur slawischen Frühgeschichte der 18. Jahrestagung des Mittel- und Ostdeutschen Verbandes für Altertumsforschung in Greifswald, 23. bis 27. März 2009, red. F. BIERMANN, T. KERSTING, A. KLAMMT, Berlin 2011, s. 257–267.

JANOWSKI 2011b = A. JANOWSKI, Jeżeli umrze ktoś znaczny z nich, kopią dlań grób podobny do obszernego domu… Kilka uwag o tzw. grobach komorowych na terenie Europy Środkowej i Wschodniej, w: In silvis, campis… et urbe. Średniowieczny obrządek pogrzebowy na pograniczu polsko-ruskim, red. S. CYGAN, M. GLINIANOWSKI, P.N. KOTOWICZ, Rzeszów–Sanok 2011, s. 385–402.

JANOWSKI 2013 = A. JANOWSKI, Are the Chamber Graves from Pień Really Scandinavian?, w: Scandinavian Culture in Medieval Poland. Interdisciplinary Medieval Studies, t. 2, red. S. MOŹDZIOCH, B.M. STANISŁAWSKI, P. WISZEWSKI, Wrocław 2013, s. 395–409.

JANOWSKI 2014 = A. JANOWSKI, Groby 558 i 1120 z Cedyni na tle wczesnośredniowiecznych zachodniopomorskich pochówków z mieczami, w: Civitas Cedene. Studia i materiały do dziejów Cedyni, t. 1, red. P. MIGDALSKI, Chojna–Szczecin–Cedynia 2014, s. 53–103.

JANOWSKI 2015 = A. JANOWSKI, Groby komorowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Problemy wybrane, Szczecin 2015.

JAŻDŻEWSKI [1949] 1951 = K. JAŻDŻEWSKI, Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Lutomiersku pod Łodzią w świetle badań z r. 1949, „Materiały Wczesnośredniowieczne” 1, [1949] 1951, s. 91–191.

JAŻDŻEWSKI 1952 = K. JAŻDŻEWSKI, Sprawozdanie z badań archeologicznych na cmentarzysku wczesnośredniowiecznym w Lutomiersku w pow. łaskim (woj. łódzkie) w r. 1950, „Materiały Wczesnośredniowieczne” 2, 1950, s. 257–264.

KARA 1991 = M. KARA, Z badań nad wczesnośredniowiecznymi grobami z uzbrojeniem z terenu Wielkopolski, w: Od plemienia do państwa. Śląsk na tle wczesnośredniowiecznej Słowiańszczyzny Zachodniej, red. L. LECIEJEWICZ, Wrocław–Warszawa 1991, s. 99–120.

KARA 1992 (1993) = M. KARA, Siły zbrojne Mieszka I. Z badań nad składem etnicznym, organizacją i dyslokacją drużyny pierwszych Piastów, „Kronika Wielkopolski” 1992 (1993), nr 3 (62), s. 33–47.

KARA 1998b = M. KARA, Wczesnośredniowieczny grób uzbrojonego kupca z miejscowości Ciepłe na Pomorzu Gdańskim w świetle ponownej analizy chronologicznej, w: Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, red. H. KÓČKA-KRENZ, Poznań 1998, s. 505-524.

KARA 2016a = M. KARA, Cmentarzysko w Bodzi w kontekście praktyk funeralnych ludności ziem polskich 2. połowy X–XI w., w: Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016, s. 481–486.

KARA 2016d = M. KARA, Uzbrojenie, w: Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016, s. 115–130.

KARA 2023 = M. KARA, Groby o domniemanych skandynawskich atrybucjach etno-kulturowych z obszaru państwa pierwszych Piastów w kontekście archeologicznych paradygmatów badawczych, „Slavia Antiqua” 64, 2023, s. 133–167.

KIARSZYS 2019 = G. KIARSZYS, Gdy archeolog pyta o etnos..., w: Wikingowie w Polsce? Zabytki skandynawskie z ziem polskich, red. M. BOGACKI, A. JANOWSKI, Ł. KACZMAREK, Gniezno–Szczecin 2019, s. 83–97.

KLEINGÄRTNER 2011 = S. KLEINGÄRTNER, Zawieszka krzyżowata / The Cross-Shaped Pendant, w: Srebrny naszyjnik z kaptorgami i krzyżowatą zawieszką z Dziekanowic, red. J. WRZESIŃSKI, A.M. WYRWA, Dziekanowice–Lednica 2011 (Biblioteka Studiów Lednickich, t. 24, Seria C, t. 3), s. 81–97.

KORDALA 2006 = T. KORDALA, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe na północnym Mazowszu, Łódź 2006 (Monografie Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, t. 5).

KÓČKA-KRENZ 1994 = H. KÓČKA-KRENZ, Zoomorficzne ozdoby srebrne z Hedeby (?) na ziemiach polskich, „Folia Praehistorica Posnaniensia” 6, 1994, s. 187–199.

KUCYPERA 2019 = P. KUCYPERA, Broń „wikingów” w Polsce, w: Wikingowie w Polsce? Zabytki skandynawskie z ziem polskich, red. M. BOGACKI, A. JANOWSKI, Ł. KACZMAREK, Gniezno–Szczecin 2019, s. 265–277.

MARGARYAN ET AL. 2020 = A. MARGARYAN, D. LAWSON, M. SIKORA, F. RACIMO, S. RASMUSSEN, I. MOLTKE, L.M. CASSIDY, E. JØRSBOE, A. INGASON, M.W. PEDERSEN, T. KORNELIUSSEN, H. WILHELMSON, M.M. BUŚ, P. DE BARROS DAMGAARD, R. MARTINIANO, G. RENAUD, C. BHÉRER, J.V. MORENO-MAYAR, A.K. FOTAKIS, E. WILLERSLEV, Population Genomics of the Viking World, „Nature” 2020, nr 585 (7825), s. 390–396.

MIECHOWICZ 2019 = Ł. MIECHOWICZ, „Obol zmarłych” w średniowiecznej i nowożytnej Europie Wschodniej, „Wiadomości Numizmatyczne” 63, 2019, s. 35–62.

MORAWIEC 2019 = J. MORAWIEC, Obraz Słowian w średniowiecznej literaturze skandynawskiej, w: Wikingowie w Polsce? Zabytki skandynawskie z ziem polskich, red. M. BOGACKI, A. JANOWSKI, Ł. KACZMAREK, Gniezno–Szczecin 2019, s. 113–126.

MORTENSEN ET AL. 2021 = M.F. MORTENSEN, C. BAITTINGER, J. CHRISTENSEN, A.B. NIELSEN, S. NIELSEN, A. PIHL, L. PRØSCH-DANIELSEN, M. RAVN, S.M. SINDBÆK, J. ULRIKSEN, Turfs and Timbers – Resource Use in the Construction of the Viking Age Ring Fortress Borgring, ­Southeast Denmark, „Danish Journal of Archaeology” 10, 2021, s. 1–18.

MOŹDZIOCH 2011 = S. MOŹDZIOCH, „Bodaj się Piastów rządy nam święciły”. Archeologia o początkach państwa piastowskiego, w: Populi, terrae marisque. Prace poświęcone pamięci Profesora Lecha Leciejewicza, red. M. RĘBKOWSKI, S. ROSIK, Wrocław 2011, s. 67–81.

NADOLSKI, ABRAMOWICZ, POKLEWSKI 1959 = A. NADOLSKI, A. ABRAMOWICZ, T. POKLEWSKI, Cmentarzysko z XI wieku w Lutomiersku pod Łodzią, Łódź 1959 (Acta Archaeologica Universitatis Lodziensis, nr 7).

NAUM 2008 = M. NAUM, Homelands Lost and Gained: Slavic Migration and Settlement on Bornholm in the Early Middle Ages, Lund 2008.

PASTOREAU 2006 = M. PASTOUREAU, Średniowieczna gra symboli, tłum. H. IGALSON-TYGIELSKA, Warszawa 2006.

PEDERSEN 2014 = A. PEDERSEN, Dead Warriors in Living Memory. A Study of Weapon and Eques­trian Burials in Viking-Age Denmark, AD 800–1000, Copenhagen 2014.

PIOTROWSKA, PODOLSKA-RUTKOWSKA, RUTKOWSKI 2024 = M. PIOTROWSKA, I. PODOLSKA-RUTKOWSKA, W. RUTKOWSKI, The Artefact from Kwiatków. The Earliest Spur Featuring a Zoomorphic Motif from the Slavic Lands, „Prahistorische Zeitschrift” 2024.

PŁOSZAJ ET AL. 2017 = T. PŁOSZAJ, K. JĘDRYCHOWSKA-DAŃSKA, A. ZAMERSKA, A. DROZD-LIPIŃSKA, D. POLIŃSKI, A. JANOWSKI, H. WITAS, Ancient DNA Analysis Might Suggest External Origin of Individuals from Chamber Graves Placed in Medieval Cemetery in Pień, Central Poland, „Anthropologischer Anzeiger” 74, 2017, s. 319–337.

PŁOSZAJ ET AL. 2020 = T. PŁOSZAJ, K. JĘDRYCHOWSKA-DAŃSKA, A. ZAMERSKA, M. LEWANDOWSKA, J. BOJARSKI, W. CHUDZIAK, A. DROZD-LIPIŃSKA, A. ROBASZKIEWICZ, H. WITAS, Analysis of Maternal Lineage Structure of Individuals from Chamber Graves Placed in Medieval Cemetery in Kałdus, Central Poland, „Homo” 71, 2020, s. 43–50.

PRICE, FREI 2016 = D. PRICE, K.M. FREI, Badania izotopowe pochówków z Bodzi, w: Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, red. A. BUKO, Warszawa 2016, s. 425–435.

PRINKE 2004 = R.T. PRINKE, Świętosława, Sygryda, Gunhilda. Tożsamość córki Mieszka I i jej skandynawskie związki, „Roczniki Historyczne” 70, 2004, s. 81–110.

RATAJCZYK, WADYL 2019 = Z. RATAJCZYK, S. WADYL, Historia badań cmentarzyska, w: ­Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, red. S. WADYL, Gdańsk 2019, s. 17–27.

SIKORA 2013a = J. SIKORA, O interpretacji etnicznej wczesnośredniowiecznych pochówków elitarnych. Skandynawowie w państwie pierwszych Piastów i na Pomorzu?, „Slavia Antiqua” 54, 2013, s. 61–96.

SIKORA 2013b = J. SIKORA, Ethnos or Ethos? Some Remarks on Interpretation of Early Medieval Elite Burials in Northern Poland, w: Scandinavian Culture in Medieval Poland. Interdisciplinary Medieval Studies, t. 2, red. S. MOŹDZIOCH, B.M. STANISŁAWSKI, P. WISZEWSKI, Wrocław 2013, s. 411–436.

SIKORA 2013c = J. SIKORA, Głowa w grobie. Rola głowy w sposobach komunikowania tożsamości zmarłego na wczesnośredniowiecznych cmentarzyskach pomorskich, w: Motyw głowy w dawnych kulturach w perspektywie porównawczej, red. L. GARDEŁA, K. KAJKOWSKI, Bytów 2013, s. 194–234.

SIKORA 2019 = J. SIKORA, Skandynawowie a ziemie polskie w badaniach archeologicznych, w: Wikingowie w Polsce? Zabytki skandynawskie z ziem polskich, red. M. BOGACKI, A. JANOWSKI, Ł. KACZMAREK, Gniezno 2019, s. 31–71.

SIKORA 2023a = J. SIKORA, Horses and Burial Rites in the Early Piast State and Pomerania, w: Animals and Animated Objects in the Early Middle Ages, red. L. GARDEŁA, K. KAJKOWSKI, Turnhout 2023 (New Approaches in Archaeology, t. 1), s. 127–158.

SIKORA 2023b = J. SIKORA, Uwagi na temat chronologii cmentarzyska w Lutomiersku, w: Początki obrządku szkieletowego na ziemiach polskich w okresie średniowiecza, red. D. BŁASZCZYK, A. BUKO, Warszawa 2023, s. 107–128.

SIKORSKI 2019 = D.A. SIKORSKI, Obecność Skandynawów w Polsce w okresie wczesnopiastowskim w świetle źródeł pisanych, w: Wikingowie w Polsce? Zabytki skandynawskie z ziem polskich, red. M. BOGACKI, A. JANOWSKI, Ł. KACZMAREK, Gniezno–Szczecin 2019, s. 99–112.

SPEIDEL ET AL. 2025 = L. SPEIDEL, M. SILVA, T. BOOTH, B. RAFFIELD, K. ANASTASIADOU, C. BARRINGTON, A. GÖTHERSTRÖM, P. HEATHER, P. SKOGLUND, High-Resolution Genomic History of Early Medieval Europe, „Nature” 2025, nr 637, s. 118–126.

STANISŁAWSKI 2013 = B. STANISŁAWSKI, Jómswikingowie z Wolina-Jómsborga. Studium archeo­logiczne przenikania kultury skandynawskiej na ziemie polskie, Wrocław 2013.

STANISŁAWSKI 2014 = B. STANISŁAWSKI, Jómsvikinga saga w świetle źródeł archeologicznych, w: Wolin wczesnośredniowieczny, cz. 2, red. B.M. STANISŁAWSKI, W. FILIPOWIAK, Warszawa 2014 (Origines Polonorum, t. 7), s. 318–349.

STOLAREK ET AL. 2023 = I. STOLAREK, M. ZENCZAK, I. HANDSCHUH, A. JURAS, M. MARCINKOWSKA SWOJAK, A. SPINEK, A. DĘBSKI, M. MATLA, H. KÓČKA KRENZ, J. PIONTEK, POLISH ARCHAEOGENOMICS CONSORTIUM TEAM, M. FIGLEROWICZ, Genetic History of East-Central Europe in the first Millennium CE, „Genome Biology” 24, 2023, nr 173.

SVANBERG 2003a = F. SVANBERG, Decolonizing the Viking Age 1, Stockholm 2003.

SVANBERG 2003b = F. SVANBERG, Death Rituals in South-East Scandinavia AD 800–1000. Decolonizing Viking Age 2, Stockholm 2003.

SZAJNOCHA 1858 = K. SZAJNOCHA, Lechicki początek Polski. Szkic historyczny, Lwów 1858.

SZCZEPANIK 2010 = P. SZCZEPANIK, Przedmiot jako zapis porządku kosmologicznego Słowian Zachodnich. Analiza wybranych okuć pochewek noży, w: Kultura materialna średniowiecza w Polsce. Życie codzienne przez pryzmat rzeczy, red. P. KUCYPERA, S. WADYL, Toruń 2010, s. 27–41.

URBAŃCZYK 2019 = P. URBAŃCZYK, Archeologiczne świadectwa obecności „Skandynawów” w Państwie Bolesława Chrobrego, w: Wikingowie w Polsce? Zabytki skandynawskie z ziem polskich, red. M. BOGACKI, A. JANOWSKI, Ł. KACZMAREK, Gniezno–Szczecin 2019, s. 127–144.

WADYL 2019a = Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, red. S. WADYL, Gdańsk 2019.

WADYL 2019c = S. WADYL, Cmentarzysko na tle środkowo- i północnoeuropejskim, w: Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, red. S. WADYL, Gdańsk 2019, s. 463–491.
WILLIAMS 2006 = H. WILLIAMS, Death and Memory in Early Medieval Britain, Cambridge 2006.

WRZESIŃSKA, WRZESIŃSKI 2022 = A. WRZESIŃSKA, J. WRZESIŃSKI, Pochówki z grobów komorowych, w: Mortui viventes obligant. Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Dziekanowicach, red. J. WRZESIŃSKI, Lednica 2022, s. 459–485.

WRZESIŃSKI 2022 = Mortui viventes obligant. Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Dziekanowicach, red. J. WRZESIŃSKI, Lednica 2022.

ZOLL-ADAMIKOWA 1988 = H. ZOLL-ADAMIKOWA, Przyczyny i formy recepcji rytuału szkieletowego u Słowian nadbałtyckich we wczesnym średniowieczu, „Przegląd Archeologiczny” 35, 1988, s. 183–229.

ŻAK 1957 = A. ŻAK, Czy grób uzbrojonego jeźdźca z Ciepłego, pow. tczewski, jest grobem skandynawskim?, „Archeologia Polski” 1, 1957, s. 164–180.