Relacje polsko-czeskie w czasach panowania Bolesława Chrobrego .......... 507
Synopsis
POLISH-BOHEMIAN RELATIONS DURING THE REIGN OF BOLESŁAW THE BRAVE
The policy of Bolesław the Brave toward the Bohemian and Moravian lands has been variously assessed in the existing historiography. These assessments range from viewing his actions as short-term tactical maneuvers within the conflict against the German king Henry II, to those linking them with the idea of the renovatio imperii of Otto III. Furthermore, there is also no scholarly consensus regarding the Polish ruler’s role in the individual stages of the crisis of power in the Bohemian state. The article aims, therefore, to reconsider the policy of the Piast ruler in the context of the deepening crisis surrounding the Bohemian throne and the struggles among the sons of Boleslav II, the growing aspirations of the Bohemian nobility to decide about the succession to the throne, the separatism of the Moravian elites, and the policy of the German ruler toward his Slavic neighbors. By delineating of the Polish-Bohemian relations in the second decade of the 11th century, this study seeks to demonstrate the inevitability of conflicted relations between Poland and Bohemia.
BIBLIOGRAFIA
ANNALES HILDESHEIMENSES 1878 = Annales Hildesheimenses, wyd. G. WAITZ, Hannoverae 1878 (Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Germanicarum, t. 8).
ANNALES QUEDLINBURGENSES = Die Annales Quedlinburgenses, wyd. M. GIESE, Hannover 2004 (Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi, t. 72).
ANNALISTA SAXO 1844 = Annalista Saxo, wyd. G. WAITZ, w: Monumenta Germaniae Historica. Scriptores, t. 6, Hannoverae 1844, s. 542–777.
BANASZKIEWICZ 1990a = J. BANASZKIEWICZ, Bolesław i Peredsława. Uwagi o uroczystości stanowienia władcy w związku z wejściem Chrobrego do Kijowa, „Kwartalnik Historyczny” 97, 1990, nr 3–4, s. 3–35.
BLÁHOVÁ 1992 = M. BLÁHOVÁ, Poznámka k datování vzniku kompilace druhého Pokračování Kosmova, w: Seminář a jeho hosté. Sborník prací k 60. narozeninám doc. Dr. Rostislava Nového, red. Z. HOJDA, Praha 1992, s. 37–42.
BLÁHOVÁ 1999 = M. BLÁHOVÁ, Středověké katalogy českých knížat a králů a jejich pramenná hodnota, „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 1, 1999, s. 33–63.
BLÁHOVÁ, FROLÍK, PROFANTOVÁ 1999 = M. BLÁHOVÁ, J. FROLÍK, N. PROFANTOVÁ, Velké dějiny zemí Koruny české, t. 1, Praha–Litomyšl 1999.
BOSL 1976 = K. BOSL, Böhmen und seine Nachbarn. Gesellschaft, Politik und Kultur in Mitteleuropa, München–Wien 1976.
CHARVÁT 2004 = P. CHARVÁT, Boleslav II. Sjednotitel českého státu, Praha 2004.
COSMAE CHRONICA = Cosmae Pragensis Chronica Boemorum, wyd. B. BRETHOLZ, Berlin 1923 (Monumenta Germaniae Historica. Scriptores. Series Nova, t. 2).
DALEWSKI 2014 = Z. DALEWSKI, Modele władzy dynastycznej w Europie Środkowo-Wschodniej we wcześniejszym średniowieczu, Warszawa 2014.
DOBOSZ 2016 = J. DOBOSZ, Mesco dux Polonie baptizatur – wejście władztwa piastowskiego do Respublica Christiana, „Poznańskie Studia Slawistyczne” 10, 2016, s. 37–50.
FIALA 1959 = Z. FIALA, Vztah českého státu k německé říši do počátku 13. století (Podle kritiky pramenů), „Sborník historický” 6, 1959, s. 23–95.
FRIED 1998 = J. FRIED, Der hl. Adalbert und Gnesen, „Archiv für mittelalterliche Kirchengeschichte” 50, 1998, s. 41–70.
GALLI ANONYMI CRONICA = Galli Anonymi cronica et gesta ducum sive principum Polonorum, wyd. K. MALECZYŃSKI, Kraków 1952 (Monumenta Poloniae Historiaca. Series Nova, t. 2).
GANZEL-KOWALEWSKA 1970 = A. GANZEL-KOWALEWSKA, Druga Kontynuacja Kosmasa jako źródło do dziejów XIII wieku, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia” 126, 1970, t. 19, s. 97–111.
GIESE 2018 = M. GIESE, Thietmars Chronik. Vorlagen, handschriftliche Überlieferung und mittelalterliche Rezeption, w: Thietmars Welt. Ein Merseburger Bischof schreibt Geschichte, red. M. COTTIN, L. MERKEL, Petersberg 2018, s. 73–88.
GÖRICH 1997 = K. GÖRICH, Eine Wende im Osten. Heinrich II. und Boleslaw Chrobry, w: Otto III. – Heinrich II. Eine Wende?, red. B. SCHNEIDEMÜLLER, S. WEINFURTER, Sigmaringen 1997, s. 95–167.
GRABSKI 1960 = A.F. GRABSKI, Geneza wojen polsko-niemieckich na początku XI wieku, „Studia i Materiały do Historii Sztuki Wojennej”, 5, 1960, s. 458–476.
GRABSKI 1966 = A.F. GRABSKI, Bolesław Chrobry. Zarys dziejów politycznych i wojskowych, Warszawa 1966.
GRZESIK 2003 = R. GRZESIK, Polsko-węgierska granica na Spiszu – dzieje historiograficznych zmagań, w: Terra Scepusiensis. Stav bádania o dejinách Spiša, red. R. GŁADKIEWICZ, M. HOMZA, Levoča–Wrocław 2003, s. 341–349.
HAVLÍK 1961 = L. HAVLÍK, Tři kapitoly z nejstarších česko-polských vztahů, „Slovanské historické studie” 4, 1961, s. 5–85.
HERIMANNI CHRONICON = Herimanni Augiensis Chronicon, wyd. G.H. PERTZ, w: Monumenta Germaniae Historica. Scriptores, t. 5, Hannoverae 1844, s. 67–133.
HOFFMAN 1969 = H. HOFFMAN, Böhmen und das Deutsche Reich im hohen Mittelalter, „Jahrbuch für die Geschichte Mittel-und Ostdeutschlands” 18, 1969, s. 1–62.
HUDÁČEK 2018 = P. HUDÁČEK, Štefan I. a Boleslav Chrabrý. Obsadenie časti Uhorska podľa Galla Anonyma a Uhorsko-poľskej kroniky (Prvá časť), „Historia Slavorum Occidentis” 8, 2018, s. 27–75.
HUDÁČEK 2019 = P. HUDÁČEK, Štefan I. a Boleslav Chrabrý. Obsadenie časti Uhorska podľa Galla Anonyma a Uhorsko-poľskej kroniky. Druhá časť, „Historia Slavorum Occidentis” 9, 2019, s. 53–95
HUSCHNER 2024 = W. HUSCHNER, Basileios II., Heinrich II. und Süditalien (1002–1024/25), w: Germania et Italia. Liber amicorum Hubert Houben, t. 1, red. F. FILOTIO, L. GEIS, F. SOMAINA, Salento 2024, s. 91–108.
JECHT 1921 = R. JECHT, Erste Erwähnung der Oberlausitz, „Neues Lausitzisches Magazin” 97, 1921, s. 188–199.
JEDLICKI 1952 = M.Z. JEDLICKI, Układ merseburski z roku 1013, „Przegląd Zachodni” 8, 1952, s. 748–769.
KALHOUS 2003 = D. KALHOUS, Boleslav III. Kníže na konci časů?, w: Ad vitam et honorem. Profesoru Jaroslavu Mezníkovi přátelé a žáci k pětasedmdesátým narozeninám, red. T. BOROVSKÝ, L. JAN, M. WIHODA, Brno 2003, s. 221–229.
KALHOUS 2011 = D. KALHOUS, České země za prvních Přemyslovců v 10.–12. století, t. 1: Čeleď sv. Václava, Praha 2011.
KĘDZIERSKI 2024 = A. KĘDZIERSKI, Obieg monetarny na terenie południowo-wschodniej Wielkopolski w okresie wczesnego średniowiecza (VIII–1. poł. XIII w.), w: Archeologia Calisiensis. Z dziejów Wielkopolski Południowo-Wschodniej, red. G. SZCZUREK, Pękowice–Kalisz 2024, s. 361–391.
KOLLINGER 2014 = K. KOLLINGER, Polityka wschodnia Bolesława Chrobrego (992–1025), Wrocław 2014.
KOPAL 2001 = P. KOPAL, Neznámý známý rod. Pokus o genealogii Vršovců, „Sborník archivních prací” 51, 2001, s. 3–33.
KÖRNTGEN 2024 = L. KÖRNTGEN, Heinrich II. König der Konflikte, w: Kaiser Heinrich II. Herrschaft, Handschriften und Heiligkeit im Mittelalter, red. C. ROLKER, Bamberg 2024, s. 161–187.
KORTA 1990 = W. KORTA, Milsko i Łużyce w polityce pierwszych Piastów, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 45, 1990, s. 141–184.
KORTA 2001 = W. KORTA, Dwie metropolie kościelne w Polsce za Bolesława Chrobrego. Fakt historyczny, czy pomyłka Galla?, w: Studia i materiały z dziejów Śląska i Małopolski, red. R. ŻERELIK, Wrocław 2001, s. 25–47.
KRONIKA THIETMARA = Kronika Thietmara, tłum. M.Z. JEDLICKI, Poznań 1953.
KRZEMIEŃSKA 1960 = B. KRZEMIEŃSKA, Polska i Polacy w opinii czeskiego kronikarz Kosmasa, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego” 1960, seria I: Nauki humanistyczno-społeczne, z. 15, s. 75–95.
KRZEMIEŃSKA 1970 = B. KRZEMIEŃSKA, Krize českého státu na přelomu tisíciletí, „Československý časopis historický” 18, 1970, s. 497–532.
KRZEMIEŃSKA 1977 = B. KRZEMIEŃSKA, Politický vzestup českého státu za knížete Oldřicha (1012–1034), „Československý časopis historický” 25, 1977, s. 246–271.
KRZEMIEŃSKA 1980 = B. KRZEMIEŃSKA, Wann erfolgte der Anschluss Mährens an den böhmischen Staat?, „Historica” 19, 1980, s. 195–243.
KRZEMIEŃSKA 1999 = B. KRZEMIEŃSKA, Břetislav I. Čechy a střední Evropa v prvé polovině XI. století, Praha 1999.
KRZEMIEŃSKA, MERHAUTOVÁ, TŘEŠTÍK 2000 = B. KRZEMIEŃSKA, A. MERHAUTOVÁ, D. TŘEŠTÍK, Moravští Přemyslovcí ve znojemské rotundě, Praha 2000.
LABUDA 1960 = G. LABUDA, Utrata Moraw przez państwo polskie w XI wieku, w: Studia z dziejów polskich i czechosłowackich, t. 1, red. E. i K. MALECZYŃSCY, Wrocław 1960, s. 93–124.
LABUDA 1988b = G. LABUDA, O obrządku słowiańskim w Polsce południowej, czyli Kraków biskupi przed rokiem 1000, w: G. LABUDA, Studia nad początkami państwa polskiego, t. 2, Poznań 1988, s. 83–166.
LABUDA 1988c = G. LABUDA, Bolesław Chrobry w Krakowie, czyli o rzekomej utracie Krakowa przez Czechów w roku 999, w: G. LABUDA, Studia nad początkami państwa polskiego, t. 2, Poznań 1988, s. 264–293.
LABUDA 1988f = G. LABUDA, Zagadka drugiej metropolii w Polsce za czasów Bolesława Chrobrego, w: Studia nad początkami państwa polskiego, t. II, Poznań 1988, s. 527–548.
LABUDA 1992 = G. LABUDA, Mieszko II król Polski (1025–1034). Czasy przełomu w dziejach państwa polskiego, Kraków 1992 (Polska Akademia Umiejętności. Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego, t. 73).
LABUDA 2001 = G. LABUDA, Księżna Dobrawa i książę Mieszko jako rodzice chrzestni Polski piastowskiej, w: Scriptura custos memoriae. Prace historyczne, red. D. ZYDOREK, Poznań 2001 (Prace Instytutu Historii UAM, t. 44), s. 3–17.
LETOPISY = Letopisy hradištsko-opatovické, wyd. J. EMLER, w: Fontes rerum Bohemicarum, t. 2, Praha 1875, s. 382–400.
LIPPELT 1973 = H. LIPPELT, Thietmar von Merseburg. Reichsbischof und Chronist, Köln–Wien 1973.
LUDAT 2000b = H. LUDAT, Średniowieczne cesarstwo a pierwsze państwo piastowskie, w: H. LUDAT, Słowianie – Niemcy – Europa, tłum. J.M. PISKORSKI, Marburg–Poznań 2000, s. 9–26.
LYSÝ 2004 = M. LYSÝ, Politika českého kniežaťa Břetislava I. (1035–1055) voči Uhorsku, „Historický časopis” 52, 2004, z. 3, s. 451–468.
MATLA 2007 = M. MATLA, Państwa Piastów i Przemyślidów u schyłku X wieku – walka o „regnum ablatum”, w: Pierwsze polsko-czeskie forum młodych mediewistów, red. J. DOBOSZ ET AL., Gniezno 2007, s. 17–46.
MATLA 2015 = M. MATLA, Eine „Wirtschaftskrise” und die Staatsbildung der Přemysliden im 10. und in der ersten Hälfte des 11. Jahrhunderts, w: Wirtschaftskrisen als Wendepunkte. Ursache, Folgen und historische Einordnungen vom Mittelalter bis zur Gegenwart, red. D. ADAMCZYK, S. LEHNSTAEDT, Osnabrück 2015, s. 263–288.
MĚŘÍNSKÝ 1990 = Z. MĚŘÍNSKÝ, Počátky moravských dějin, „Vlastivědný sborník moravský” 42, 1990, s. 301–315.
MĚŘÍNSKÝ 1995 = Z. MĚŘÍNSKÝ, K lokalizaci hradu Businc Dětmara Merseburského, „Sborník prací Filozofické Fakulty Brněnské Univerzity”, řada E: archeologicko-klasická 40, 1995, s. 135–143.
MĚŘÍNSKÝ 2009 = Z. MĚŘÍNSKÝ, Morava součástí přemyslovského státu, w: Přemyslovci. Budování českého státu, red. P. SOMMER, D. TŘEŠTÍK, J. ŽEMLIČKA, Praha 2009, s. 219–227, 230–239.
MICHNA 1991 = P. MICHNA, Północne granice Moraw w X i XI wieku, „Rocznik Cieszyński” 6/7, 1991, s. 18–24.
NALEPA 1954 = J. NALEPA, Bieżuńczanie. Nazwa i położenie, „Pamiętnik Słowiański” 4, 1954 (druk: 1955), s. 309–311.
NOVOTNÝ 1912 = V. NOVOTNÝ, České dějiny, t. 1, cz. 1: Od nejstarších dob do smrti knížete Oldřicha, Praha 1912.
PLESZCZYŃSKI 2004a = A. PLESZCZYŃSKI, „Amicitia” a sprawa polska. Uwagi o stosunku Piastów do Cesarstwa w X i na początku XI wieku, w: Ad fontes. O naturze źródła historycznego, red. S. ROSIK, P. WISZEWSKI, Wrocław 2004, s. 49–58.
PLESZCZYŃSKI 2004b = A. PLESZCZYŃSKI, Bolesław Chrobry w Czechach. Realizacja idei Sklawinii czy zwykła ekspansja?, w: Polacy w Czechach, Czesi w Polsce. X–XVIII wiek, red. H. GMITEREK, W. IWAŃCZAK, Lublin 2004, s. 133–146.
PLESZCZYŃSKI 2018 = A. PLESZCZYŃSKI, Kryzys i upadek wczesnych państw słowiańskich oraz ich odbudowa (IX–XI wiek). Zarys problemu, „Kwartalnik Historyczny” 125, 2018, s. 263–303.
POLESKI 2017a = J. POLESKI, Kontakty plemion zamieszkujących tereny Polski z państwem morawskim i państwem czeskim w IX i X w. a problem kształtowania się państwa pierwszych Piastów, w: Spór o początki państwa polskiego – historiografia, tradycja, mit, propaganda, red. W. DRELICHARZ, D. JASIAK, J. POLESKI, Kraków 2017, s. 49–98.
POPPE 1995 = A. POPPE, Spuścizna po Włodzimierzu Wielkim. Walka o tron kijowski 1015–1019, „Kwartalnik Historyczny” 102, 1995, s. 3–22.
PROCHÁZKA 2017a = R. PROCHÁZKA I KOL., Hrad Přerov v raném středověku (9.–11. století) a počátky mladohradištní hmotné kultury (archeologický výzkum na Horním náměstí, č.p. 8, 9 a 21), Brno 2017.
PROCHÁZKA 2017b = R. PROCHÁZKA, Socio-Economic Aspects of the 11th and 12th Century Material Culture of Přerov Castle in a Contemporary Context, w: Archäologische Studien zum frühen Mittelalter. Internationale Konferenz Nitra vom 18. bis 20. Oktober 2016, red. G. FUSEK, Nitra 2017, s. 115–146.
PROCHÁZKA, WIHODA 2006 = R. PROCHÁZKA, M. WIHODA, Polský průnik na Moravu a hrad Přerov v kontextu dějin 10. století, w: Świat Słowian wczesnego średniowiecza, Szczecin–Wrocław 2006, s. 623–645.
RAZIM 2017 = J. RAZIM, Věrní Přemyslovci a barbarští Čechové: česko-říšské vztahy v raném a vrcholném středověku, Praha 2017.
RUPP 1996 = G. RUPP, Die Ekkehardiner, Markgrafen von Meissen, und ihre Beziehungen zum Reich und zu den Piasten, Frankfurt am Main 1996.
SOBIESIAK 2006 = J.A. SOBIESIAK, Bolesław II Przemyślida (†999). Dynasta i jego państwo, Kraków 2006.
SOBIESIAK 2011 = J.A. SOBIESIAK, Od Lechowego Pola (955) do Mediolanu (1158) w służbie monarchów Rzeszy. Relacje czeskich źródeł narracyjnych o wyprawach Przemyślidów, Lublin 2011.
SOBIESIAK 2019 = J.A. SOBIESIAK, Przemyślidzi między Henrykiem II a Bolesławem Chrobrym, czyli o okolicznościach, które zapoczątkowały zależność lenną czeskich książąt od władców Rzeszy, „Historia Slavorum Occidentis” 9, 2019, s. 44–62.
SOCHACKI 2003 = J. SOCHACKI, Stosunki publicznoprawne między państwem polskim a cesarstwem rzymskim w latach 963–1102, Słupsk 2003.
STAŇA 1991 = Č. STAŇA, Ekspansja Polski na Morawy za panowania Bolesława Chrobrego i problematyka archeologiczna tego okresu, „Studia Lednickie” 2, 1991, s. 53–75.
STAŇA 1998 = Č. STAŇA, Polské prvky v raně střednověké keramice na Moravě, w: Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, red. H. KÓČKA-KRENZ, W. ŁOSIŃSKI, Poznań 1998, s. 273–287.
STAŇA 1999 = Č. STAŇA, Dva unikátní raně středověké nálezy z Přerova na Moravě (kožený svršek boty a olověné mincovní závaží), „Archeologické rozhledy” 51, 1999, z. 4, s. 760–773
STEINHÜBEL 2000 = J. STEINHÜBEL, Nástupcovia Štefana I. v bojoch o uhorský trón, „Historický časopis” 48, 2000, z. 4, s. 585–605.
STEINHÜBEL 2011 = J. STEINHÜBEL, Kapitoly z najstarších českých dejín 531–1004, Kraków 2011.
STRZELCZYK 1999 = J. STRZELCZYK, Bolesław Chrobry, Poznań 1999.
STRZELCZYK 2016 = J. STRZELCZYK, Chrzest Polski – zmiana cywilizacyjna i polityczna, w: Kościół, kultura, polityka w państwie pierwszych Piastów, red. W. GRACZYK ET AL., Warszawa–Ciechanów 2016, s. 13–25.
SWOBODA 1997 = W. SWOBODA, Druga metropolia w Polsce czasów Chrobrego. Rzeczywistość czy wymysł Galla Anonima?, „Roczniki Historyczne” 63, 1997, s. 7–15.
THIETMAR CHRONIK = Die Chronik des Bischofs Thietmar von Merseburg und ihre Korveier Überarbeitung, wyd. R. HOLTZMANN, Berlin 1935 (Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Germanicarum. Series Nova, t. 9).
TŘEŠTÍK 1968 = D. TŘEŠTÍK, Kosmova kronika. Studie k počátkům českého dějepisectví a politického myšlení, Praha 1968.
TŘEŠTÍK 2000 = D. TŘEŠTÍK, „Veliké město Slovanů jménem Praha”. Státy a otroci ve střední Evropě v 10. století, w: Přemyslovský stát kolem roku 1000. Na paměť knížete Boleslava II. (†7. února 999), red. L. POLANSKÝ, J. SLÁMA, D. TŘEŠTÍK, Praha 2000, s. 49–70.
URBAŃCZYK 2017 = P. URBAŃCZYK, Bolesław Chrobry – lew ryczący, Toruń 2017 (Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej).
VITA HENRICI II = De Vita Heinrici II imperatoris van bisschop Adelbold van Utrecht, wyd. H. vAN RIJ, w: Nederlandse historische bronnen, t. 3, red. C. DEKKER, Amsterdam 1983, s. 7–95.
WASILEWSKI 1992 = T. WASILEWSKI, Czescy sufragani Bolesława Chrobrego a zagadnienie jego drugiej metropolii kościelnej, w: Społeczeństwo Polski średniowiecznej. Zbiór studiów, t. 5, red. S.K. KUCZYŃSKI, Warszawa 1992, s. 35–44.
WEGENER 1959 = W. WEGENER, Böhmen/Mähren und das Reich im Hochmittelalter. Untersuchungen zur staatsrechtlichen Stellung Böhmens und Mährens im Deutschen Reich des Mittelalters 919–1253, Köln–Graz 1959.
WEINFURTER 2000 = S. WEINFURTER, Heinrich II (1002–1024). Herrscher am Ende der Zeiten, Darmstadt 2000.
WIDUKIND = Widukindi monachi Corbeiensis rerum gestarum Saxonicarum libri tres, wyd. P. HIRSCH, H.-E. LOHMANN, Hannover 1935 (Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum, t. 60).
ŽEMLIČKA 1991 = J. ŽEMLIČKA, „Moravané” v časném středověku, „Český časopis historický” 90, 1991, s. 17–31.
ŽEMLIČKA 1995a = J. ŽEMLIČKA, Das „Reich” des bömischen Boleslavs und die Krise an der Jahrtausendwende. Zur Charakteristik der frühen Staaten in Mitteleuropa, „Archeologické rozhledy” 47, 1995, s. 267–278.
ŽEMLIČKA 1995b = J. ŽEMLIČKA, Expanze, krize a obnova Čech v letech 935–1055 (K systémovým proměnám raných států ve střední Evropě), „Český časopis historický” 93, 1995, s. 205–221.
ŽEMLIČKA 1997 = J. ŽEMLIČKA, Čechy v době knížecí (1034–1198), Praha 1997.
ŽEMLIČKA 2000 = J. ŽEMLIČKA, Rod Přemyslovců na rozhraní 10. a 11. století, w: Přemyslovský stát kolem roku 1000. Na pamět’ knížete Boleslava II. (†7 února 999), red. L. POLANSKÝ, J. SLÁMA, D. TŘEŠTÍK, Praha 2000, s. 267–273.
ŽEMLIČKA 2006 = J. ŽEMLIČKA, Kníže Vladivoj a přemyslovská consanguinitas (ke skladbě vládnoucího rodu v 10. a začátkem 11. století), w: Na prahu poznání českých dějin. Sborník prací k poctě Jiřího Slámy, Praha 2006, s. 181–195.
