Barwałd: Trzy wsie – jedna historia
Keywords:
Barwałd Dolny, Barwałd Średni, Barwałd Górny, administravive district (starostwo) of Barwałd, Barwałd parishSynopsis
BARWAŁD: THREE VILLAGES, ONE HISTORY
In Chapter One, Dorota Żurek outlines the history of Barwałd and the Barwałd tenure in the Middle Ages. Te starting point for the presentation were the oldest known sources confrming the presence of a settlement called Barwałd (called Dolny [Lower] or Większy [Greater]), which was in the possession of Oświęcim Dukes at the time. A special attention was paid to a 1361 document, important for illuminating the history of the place, which concerned the sale of the farm of the sołtys (village bailif). Te chapter also presents the history of another village that bore the same name, so that since the end of the 14th century, apart from Lower Barwałd, there appeared Barwałd Górny (Upper Barwałd), founded probably by members of the landed gentry. Te structure of ownership in Upper Barwałd was also discussed, since the data extracted from the sources allowed to identify many previously unknown owners of the village. Te second part of the chapter is devoted to the turbulent history of the Barwałd starostwo administrative district with the headquarter in the castle in Lower Barwałd. Its successive tenants were presented together with the circumstances in which they used to take it over, including the noteworthy marriage of Katarzyna and Włodek Starzyński. Moreover, the inventory of the settlements constituting the Barwałd tenure was compiled. Te events described afected the policies of Polish kings because the Barwałd district – localized at the borderlands of the country as it was – played a signifcant role in the history of late medieval Poland.
Chapters
-
TABLE OF CONTENTS
-
Wprowadzenie .......... 7
-
Wstęp .......... 9
-
Barwałd i tenuta barwałdzka w okresie średniowiecza .......... 15
-
Dzieje parafii barwałdzkiej do schyłku XVI wieku .......... 47
-
Wsie Barwałd w okresie wczesnonowożytnym (od XVI w. do 1772 r.) .......... 77
-
Barwałd Dolny, Średni oraz Górny – wieś galicyjska oraz jej mieszkańcy wobec przemian cywilizacyjnych (1772–1918) .......... 129
-
Dzieje Barwałdu i jego mieszkańców w latach 1918–1947 .......... 199
Downloads
References
20-lecie komunikacji w Polsce odrodzonej, red. S. Faecher, S. Peters, Kraków 1939.
Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956, red. S. Poleszak, R. Wnuk, A. Jaczyńska, M. Śladecka, Warszawa–Lublin 2020.
Baczkowski K., Stosunki księstwa oświęcimskiego i zatorskiego z Koroną Czeską w późnym średniowieczu, [w:] Osiem wieków historii i kultury miasta Zatora i regionu, Kraków 2006.
Banach A.K., Kariery zawodowe studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego pochodzenia chłopskiego z lat 1860/1861–1917/1918, Kraków 2009.
Banach A.K., Młodzież chłopska na Uniwersytecie Jagiellońskim 1860/61–1917/18, Kraków 1997.
Baranowski B.A., Szkolnictwo ludowe w Galicyi: w swym rozwoju liczebnym od roku 1868 do roku 1909 z uwzględnieniem stosunków higienicznych, Lwów 1911.
Baranowski I.T., U stóp Babiej Góry, „Przegląd Historyczny” 1916, t. 20, nr 1, s. 74-93.
Barcik M., Cieślak A., Grodowska-Kulińska D., Perkowska U., Żukowski P.M., Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae, t. III: 1850/51–1917/18, lit. M–N, red. K. Stopka, Kraków 2011.
Barcik M., Cieślak A., Gaszyński P., Grodowska-Kulińska D., Perkowska U., Żukowski P.M., Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae, t. III: 1850/51–1917/18, lit. T–Ż, red. K. Stopka, Kraków 2015.
Barcik M., Cieślak A., Gaszyński P., Grodowska-Kulińska D., Perkowska U., Żukowski P.M., Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae, 1850/51–1917/18, lit. S–Ś, red. K. Stopka, Kraków 2014.
Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 1994.
Bogunia-Paczyński A., Karol Malczyk – malarz aniołów z Barwałdu, „Małopolska: Regiony – Regionalizmy – Małe Ojczyzny” 2010, t. XII, s. 187-191.
Bogunia-Paczyński A., Z Berlina do Monachium – przez Wadowice! 11 VI 1909: Ferdynand Porsche, Ettore Bugatti, Wilhelm Opel w Wadowicach!, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2004, nr 8, s. 65-69.
Boniecki A., Herbarz polski, t. 2: Bonieccy h. Bończa – Chmieleńscy, Warszawa 1900.
Boroda K., Pojemność miar nasypnych w XVI-wiecznej Polsce, Białystok 2023.
Boroda K., Przeszłość przeliczników demografcznych dla szesnastowiecznych źródeł podatkowych, „Przeszłość Demografczna Polski : materiały i studia” 2015, t. 37, nr 2, s. 27-52.
Brykowski R., Kornecki M., Drewniane kościoły w Małopolsce Południowej, Wrocław 1984.
Bucki A., Zamek Barwałd. Historia i legenda, ludzie i wydarzenia, wyd. II, Bugaj 2025.
Buczek K., O wiarygodności rachunków świętopietrza i metodach polemiki naukowej: w odpowiedzi T. Ładogórskiemu, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1963, t. 11, nr 1, s. 83-100.
Buczek K., Rachunki świętopietrza jako podstawa badań nad zaludnieniem Polski XIV wieku, [w:] Mediaevalia. W 50. rocznicę pracy naukowej Jana Dąbrowskiego, red. J. Dąbrowski, Warszawa 1960, s. 77-102.
Bujak F., Ze studiów nad rolnictwem polskim w XVI wieku (chów bydła w księstwie oświęcimskiem i zatorskiem), „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU” 1931, t. 36, nr 8, s. 11-12.
Burghardt M., Wadowiccy artyści w świetle archiwaliów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2016, nr 19, s. 192-197.
Chachaj J., Niemieckie osadnictwo na terenie dekanatu zatorskiego w średniowieczu, „Roczniki Humanistyczne” 1999, 47, z. 2, s. 10-17.
Chachaj J., Rozwój sieci parafialnej w dekanacie Zator do końca XVI wieku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1997, nr 68, wyd. 1999, s. 221-308.
Chłapowski K., Przynależność własnościowa osiedli, [w:] Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. H. Rutkowski, Warszawa 2008, s. 83-113.
Chorzępa J., Fortyfkacje, Warszawa 2007.
Czech D., Kalendarz wydarzeń w KL Auschwitz, Oświęcim 1992.
Czerkawski W., Polityka ekonomiczna. Dobrobyt. Komunikacye. Ubezpieczenia. Kwestya robotnicza. Przemysł, Warszawa–Kraków 1919.
Czwojdrak B., Dziersław Rytwiański – rzekomy husyta polski, „Teki Krakowskie” 1999, t. 10, s. 3-9.
Drexler I., Zarys sieci kolejowej w Polsce, Lwów 1919, s. 31.
Dudoń M., Pustelnia na puszczy, czyli Kaplica św. Rozalii w Barwałdzie Górnym, Barwałd–Tomice 2024.
Dudek A., Zblewski Z., Utopia nad Wisłą. Historia Peerelu, Warszawa 2024.
Dudziak J., Dziesięcina papieska w Polsce średniowiecznej, Lublin 1974.
Dunin-Borkowski J., Almanach błękitny. Genealogia żyjących rodów polskich, Lwów [bdw].
Dziurok A., Gałęzowski M., Kamiński Ł., Musiał F., Od niepodległości do niepodległości. Historia Polski 1918–1989, Warszawa 2010.
Falniowska-Gradowska A., Miary zbożowe w województwie krakowskim w XVIII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1965, t. 12, nr 4, s. 663-688.
Franczak P., Jucha W., Odtworzenie przebiegu linii okopów z II wojny światowej (OKH Stellung b1) w Paśmie Jałowieckim i Grupie Mędralowej na podstawie numerycznego modelu terenu z danych LiDAR i badań terenowych, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica” 2015, nr 22, s. 87-108, https://doi.org/10.18778/1508-1117.22.05.
Gawęda S., Świadczenia fnansowe Polski na rzecz kurii papieskiej w średniowieczu, „Studia Historyczne” 1974, nr 17, s. 413-446.
Glugla P., Stanisław Filipek: Dyskryminacja wsi wadowickiej przez okupanta hitlerowskiego w latach 1939–1945, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2019, nr 22, s. 88-105.
Golik D., Korkuć M., Józef Kuraś „Ogień” i Zgrupowanie Partyzanckie „Błyskawica”, Kraków 2017.
Graf T., Epidemie w dziejach Wadowic w okresie przedrozbiorowym – studium przypadku miasta małopolskiego, „Studia Historica Gedanensia” 2021, t. 12, s. 197-200.
Graf T., Kościół wadowicki, [w:] Wadowice. Dzieje miasta, t. 1: Pod rządami książąt oświęcimskich i zatorskich, red. T. Graf, K. Meus, Kraków 2024, s. 299-343, https://doi.org/10.12797/9788383680941.08.
Graf T., Polanka Wielka w okresie nowożytnym, [w:] Polanka Wielka i jej mieszkańcy. Dzieje wsi od czasów najdawniejszych do 1945 roku, red. T. Graf, K. Meus, Bielsko-Biała–Polanka Wielka 2025, s. 143-257.
Gromnicki T., Świętopietrze w Polsce, Kraków 1908.
Guzowski P., Stan i perspektywy badań nad liczbą ludności Polski w późnym średniowieczu i w początkach epoki nowożytnej, „Przeszłość Demografczna Polski” 2015, t. 37, nr 2, s. 7-25, https://doi.org/10.18276/pdp.2015.2.37-01.
Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych, wyd. J.N. Bobrowicz, t. 1, 7–8, Lipsk 1841.
Huppert U., Podróż do źródeł pamięci, Warszawa 2004.
Iwańska K., Dzieje i kultura Żydów w Wadowicach w latach 1864–1945, Kraków 2016.
Jarguz W., Obóz niemieckiej Służby Budowlanej (Baudienst) w Brzeźnicy, [w:] II wojna światowa w gminie Brzeźnica i okolicy, Kraków–Brzeźnica 2018, s. 267-279.
Jasiński K., Genealogia książąt zatorskich. Ze studiów nad genealogią Piastów śląskich, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Nauki Humanistyczno-Społeczne” 1966, z. 20.
Jewuła Ł., Kargol T., Ślusarek K., Dwór, wieś i plebania w przestrzeni społecznej zachodniej Małopolski w latach 1772–1815, Kraków 2015.
Kamiński A., Komorowski Jan, [w:] Polski słownik biografczny, t. 13, red. E. Rostworowski, Wrocław 1967–1968, s. 416-417.
Karbownik H., Libri retaxationum a libri benefciorum w systemie skarbowości kościelnej w Polsce w XV i XVI wieku, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1970, t. 22, z. 1, s. 215-225.
Kargol T., Sytuacja społeczno-gospodarcza w powiecie wadowickim w latach 1914–1919, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2018, nr 21, s. 36.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, oprac. J. Szablowski, t. 1: Województwo krakowskie, z. 14: Powiat wadowicki, red. J. Szablowski, Warszawa 1953.
Kiełbicka A., Studia nad sołectwami w województwie krakowskim w XVI–XVII w., Toruń 1964.
Kiersnowski R., Barwałd – jeszcze jedna mennica fałszerska z XV w., „Wiadomości Numizmatyczne” 1975, t. 19, nr 1, s. 1-13.
Klistała J., Koszmary z hitlerowskich polenlagrów, więzień i konzentrationslagrów w latach 1939–1945, Bielsko-Biała 2012.
Klistała J., Martyrologium mieszkańców ziemi oświęcimskiej, andrychowskiej, wadowickiej oraz Zatora, Jaworzna, Chrzanowa, Trzebini, Kęt, Kalwarii Zebrzydowskiej w latach 1939–1945 – Słownik biografczny, Bielsko-Biała 2008.
Kłonczyński A., Grypa hiszpanka w Szwecji w latach 1918–1919 – przebieg oraz konsekwencje, „Studia Historica Gedanensia” 2021, t. XII, s. 367-382, https://doi.org//10.4467/23916001HG.21.019.15001.
Korkuć M., Zostańcie wierni tylko Polsce… Niepodległościowe oddziały partyzanckie w Krakowskiem (1944–1947), Kraków 2015.
Kotlarczyk J., Nasza klasa w naszej Starej Budzie i my potem, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2012, nr 15, s. 137-174.
Kotowiecki A., Zarys dziejów Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Wadowicach, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2024, nr 27, s. 223-224.
Kotowiecki E., Wadowiccy lekarze, Wadowice 1996.
Kowalski W., Schematyzm diecezji krakowskiej z tzw. Kopiarza Wiślickiego, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 2004, nr 81, s. 112.
Kowalski W., Społeczeństwo parafii Bożego Ciała podkrakowskiego Kazimierza w świetle rejestru pogłównego 1662 roku (rodzina i gospodarstwo domowe), [w:] Scientia nihil est quam veritatis imago. Studia ofarowane Profesorowi Ryszardowi Szczygłowi w siedemdziesięciolecie urodzin, red. A. Sochacka, P. Jusiak, Lublin 2014, s. 683-694.
Kracik J., Katolicka indokrynacja doby saskiej w parafiach zachodniej Małopolski, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 1973, t. 20, z. 6, s. 13-27.
Kracik J., Przedrabacyjny epizod trzeźwościowy Galicji, „Nasza Przeszłość” 1993, t. 79, s. 229-248, https://doi.org/10.52204/np.1993.79.229-248.
Książek S., Ponikiew. Śladami naszych przodków 1395–2005. Monografczny zarys dziejów wsi i jej kolonii, Ponikiew 2008.
Księga pamięci poległych funkcjonariuszy SB, MO, ORMO, red. K. Chociszewski, Warszawa 1971.
Kto był kim w Andrychowie?, oprac. A. Fryś, M. Pytel-Skrzypiec, T. Putek, D. Rusin, Andrychów 2017.
Kumor B., Diecezja Tarnowska. Dzieje ustroju i organizacji 1786–1985, Kraków 1985.
Kumor B., Dzieje diecezji krakowskiej, t. 1, Kraków 1998.
Kumor B., Dzieje diecezji krakowskiej, t. 4, Kraków 2002.
Kurtyka J., Leśnica, [w:] Słownik historyczno-geografczny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. III, z. 3, opr. W. Bukowski, J. Kurtyka, J. Laberschek et al., red. F. Sikora, s. 555-556.
Kwiatkowski M., Elektryfkacja powiatu wadowickiego w okresie międzywojennym, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2020, nr 23, s. 52.
Kwieciński W., Organizacja Todta – rozwój i zakres działalności w latach 1940–1942, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2023, nr 2 (42), s. 342-361, https://doi.org/10.48261/pis234219.
Laberschek J., Gołuchowiec, [w:] Słownik historyczno-geografczny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. II, z. 2, opr. J. Kurtyka, J. Laberschek, Z. Leszczyńska-Skrętowa, red. A. Gąsiorowski, Wrocław 1989, s. 784.
Laberschek J., Modlnica Wielka, [w:] Słownik historyczno-geografczny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. IV, z. 4, opr. W. Bukowski, J. Laberschek, K. Nabiałek et al., Kraków 2011, s. 644.
Ladenberger T., Zaludnienie Polski na początku panowania Kazimierza Wielkiego, Lwów 1930.
Lenczowski F., O kościołach i parafiach w Stryszowie i Zakrzowie w diecezji krakowskiej, „Nasza Przeszłość” 1976, nr 45, s. 191-233.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Brzezna, [w:] Słownik historyczno-geografczny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. I, z. 2, opr. Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, J. Wiśniewski et al., Wrocław 1985, s. 250.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Jaroszowice, [w:] Słownik historyczno-geografczny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. III, z. 1, opr. W. Bukowski, J. Kurtyka, J. Laberschek et al., Kraków 1994, s. 242.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Jaszkowice, [w:] Słownik historyczno-geografczny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. III, z. 1, opr. W. Bukowski, J. Kurtyka, J. Laberschek et al., Kraków 1994, s. 270.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Kwaśniów, [w:] Słownik historyczno-geografczny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. IV, z. 1, opr. W. Bukowski, J. Laberschek, Z. Leszczyńska-Skrętowa et al., Kraków 2006, s. 403.
Lubczyński M., Zawieranie małżeństw przez szlachtę w świetle intercyz przedślubnych oblatowanych w księgach grodzkich w latach 1680–1730, [w:] Wesela, chrzty i pogrzeby w XVI–XVIII wieku. Kultura życia i śmierci, red. H. Suchojad, Warszawa 2001, s. 137-155.
Ładogórski T., Studia nad zaludnieniem Polski XIV wieku, Wrocław 1958.
Łepkowski J., Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Kraków 1863, s. 133-136.
Łysiak L., Własność sołtysia (wójtowska) w Małopolsce do końca XVI wieku, Kraków 1964.
Madoń T., Źródła historii wsi i parafii Wysoka, Ząbki 2018.
Majorek C., Projekt reform szkolnictwa ludowego w Galicji u progu autonomii (1860–1873), Wrocław 1980.
Małecki J., Studia nad rynkiem regionalnym Krakowa w XVI wieku, Warszawa 1963.
Marczewski B., Powiat wadowicki pod względem geografcznym, statystycznym i historycznym, Kraków [1897].
Mardyła P., Duszpasterstwo w czasach stalinowskich. Władze komunistyczne wobec działalności duszpasterskiej Kościoła rzymskokatolickiego w archidiecezji krakowskiej w latach 1945–1956, Kraków 2009.
Matuszewski J., Missalia – mensalia, [w:] J. Matuszewski, Pisma wybrane, t. 4, Łódź 2001, s. 63-82.
Meus K., Wadowice 1772–1914. Studium przypadku miasta galicyjskiego, Kraków 2013.
Meus K., Nowakowski A., Jaroszowice. Historia – parafia – szkoła. W 700. rocznicę Jaroszowic (1312–2012), Rzeszów 2013.
Mikołajczyk M., Proces kryminalny w miastach Małopolski XVI–XVIII wieku, Katowice 2013.
Musiał F., Skazani na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie 1946–1955, Kraków 2005.
Noga Z., Sołtysi w księstwie siewierskim w dobie nowożytnej, [w:] Miscellanea Historico-Iuridica Bialostocensia, red. P. Fiodorczyk, A. Nowakowski, Białystok 1995, s. 87-96.
Nowak A., Słownik biografczny kapłanów diecezji tarnowskiej 1786–1985, t. 2: A–J, Tarnów 2000.
Nowakowski A., Katastrofy i wypadki kolejowe w powiecie wadowickim na tle rozwoju kolejnictwa w regionie (1884–2022), Tarnów 2023.
Nowakowski A., Tragedia barwałdzka 24 listopada 1944. Relacje naocznych świadków, Wadowice 2008.
Nowakowski A., Wadowice w latach 1945–1990. Przyczynek do najnowszej historii miasta, Rzeszów 2018.
Nowakowski A., Wizyty wybranych głów państwa polskiego w Wadowicach, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2019, nr 22, s. 21-41.
Nowakowski A., Wrzesień 1939 r. w mieście i okolicy, [w:] Wybrane zagadnienia z dziejów Kalwarii Zebrzydowskiej. Na 400-lecie pierwszej lokacji Kalwarii Zebrzydowskiej (1617–2017), red. nauk. A. Nowakowski, Kraków 2017, s. 239-262.
Nowakowski A., Z dziejów wadowickiej kolei (1887–1999), Wadowice 1999.
Nowakowski A., Zarys dziejów kolei w Kalwarii Zebrzydowskiej na tle kolei galicyjskiej i małopolskiej. W 130-lecie doprowadzenia kolei do Kalwarii (1884–2014), Rzeszów 2014.
Nowakowski A., Zarys dziejów kolei w regionie nadwiślańskim Spytkowice – Brzeźnica (1884–2000). Przyczynek do dziejów powiatu wadowickiego, Wadowice 2001.
Nowakowski A., Obodyński K., Łękawica. Zarys historii wsi, Tarnów 2022.
Nowakowski A., Rejman A., Dzieje szkoły w Barwałdzie Średnim na tle dziejów wsi (1886–2015), Rzeszów 2015.
Pająk I., Mieszkańcy Śląska, Podbeskidzia, Zagłębia Dąbrowskiego w KL Auschwitz, Katowice 1998.
Pelczar R., Szkolnictwo elementarne, [w:] Szkolnictwo i oświata w Galicji 1772–1918, red. naukowa J. Dybiec, J. Krawczyk, A. Meissner, K. Szmyd, Rzeszów 2015, „Galicja i jej dziedzictwo”, t. 22.
Perzanowski Z., Dawny Zator, [w:] Cracovia–Polonia–Europa. Studia z dziejów średniowiecza ofarowane Jerzemu Wyrozumskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, red. K. Baczkowski, W. Bukowski, Kraków 1995, s. 387-400.
Piber-Zbieranowska M., Granice jednostek administracji kościelnej, [w:] Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. H. Rutkowski, Warszawa 2008, s. 36-54.
Pielas J., Rejestr pospolitego ruszenia księstw oświęcimskiego i zatorskiego z 18 października 1621 roku, „Res Historica” 2016, nr 42, s. 353-377.
Płonka M., Dwory w obrębie wójtostwa Mikołaj w 1721 r., „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2023, nr 25, s. 134.
Płonka M., Dzieje parafii w Stryszowie. Od początków do 1848 roku, Kraków 2024.
Płonka M., Działalność teatru wiejskiego w Stryszowie w latach 1907–1939. Studium przypadku, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2024, nr 27, s. 87-120.
Płonka M., Zabytki na obszarze gminy Wadowice, [w:] Wadowice. Dzieje miasta, t. 1: Pod rządami książąt oświęcimskich i zatorskich, red. T. Graf, K. Meus, Kraków 2024, s. 125-217, https://doi.org/10.12797/9788383680941.04.
Poniewozik L., Meszne w uposażeniu plebańskim parafii diecezji krakowskiej w świetle tzw. Liber Retaxationum z 1529 roku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 2022, nr 119, s. 347-365, https://doi.org/10.31743/abmk.13536.
Porębski M., Budownictwo obronne i rezydencjonalne powiatu wadowickiego. Katalog, Kalwaria Zebrzydowska 2009.
Porzycki T., Droga do kościoła, którego nie ma. Kościół świętego Andrzeja Apostoła w Barwałdzie Średnim, Bielsko-Biała–Barwałd 2023.
Porzycki T., Ślady wiary naszych przodków: kaplice, kapliczki, fgury i krzyże przydrożne w Barwałdzie, Bielsko-Biała–Barwałd–Tomice 2024.
Porzycki T., Wspomnienia z dawnych lat księdza emeryta rodem z Filkówki w Barwałdzie Średnim, Bielsko-Biała–Barwałd–Tomice 2025.
Przyboś A., Powstanie chłopskie w starostwie lanckorońskim i nowotarskim w r. 1670, Kraków 1953.
Ptak A., Korkuć M., Żołnierze porucznika Wądolnego. Z dziejów niepodległościowego podziemia na ziemi wadowickiej 1945–1947, Kraków 2001.
Putek J., Miłościwi panowie i krnąbrni poddani, Kraków 1959.
Putek J., O zbójnickich zamkach, heretyckich zborach i oświęcimskiej Jerozolimie. Szkice z dziejów pogranicza polsko-śląskiego, Kraków 1938.
Rajman J., Najstarsze kościoły ziemi zatorskiej na tle wykazu parafii dekanatu zatorskiego z lat 1325–1327, „Rocznik Spytkowicki” 2023, t. 2, s. 26-47, https://doi.org/10.12797/RSpyt.02.2023.02.02.
Rajman J., Parafie ziemi zatorskiej w okresie od ok. 1400 do ok. 1480 roku, „Rocznik Spytkowicki” 2025, t. 4, s. 7-45, https://doi.org/10.12797/RSpyt04.2025.04.01.
Rajman J., Rozwój sieci parafialnej w ziemi zatorskiej w okresie od ok. 1326 do ok. 1378 r., „Rocznik Spytkowicki” 2024, t. 3, s. 7-25, https://doi.org/10.12797/RSpyt03.2024.03.01.
Rejman A., Nowakowski A., Malec M., Zakrzów. Dzieje szkoły i sportu na tle dziejów wsi. Na 135-lecie szkoły w Zakrzowie (1884–2019), Rzeszów 2019.
Rodak J., Grzegorz Jan Zdziewojski z Łasku. Człowiek – dzieło – recepcja. Studium biograficzne, Katowice 2010.
Rutkowski H., Granice państwowych jednostek terytorialnych, [w:] Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. H. Rutkowski, Warszawa 2008, s. 27-35.
Rutkowski J., Skup sołectw w Polsce w XVI wieku, Poznań 1921, „Prace Komisji Historycznej”, t. 1.
Sadowski P., Działania wojenne na terenie gminy Brzeźnica w styczniu 1945 r., [w:] II wojna światowa w gminie Brzeźnica i okolicy, Kraków–Brzeźnica 2018.
Saferna K., Doktor Władysław Żyła – żołnierz, nauczyciel, działacz społeczny, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2023, nr 26, s. 150-168.
Saferna K., Monografa wsi Przybradz, Tomice 2022.
Siemionow A., Walka z okupacją w latach 1939–1955 między Wisłą i Babią Górą, Kalwaria Zebrzydowska 1992.
Sikora F., Barwałd Dolny, [w:] Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. I, z. 1, oprac. Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, Wrocław 1980, s. 25.
Sikora F., Barwałd Górny, [w:] Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. I, z. 1, oprac. Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, Wrocław 1980, s. 25-26.
Sikora F., Barwałd Średni, [w:] Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. I, z. 1, oprac. Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, Wrocław 1980, s. 26-27.
Siwiec-Cielebon M., Drużyna ratownicza i stały punkt sanitarno-odżywczy PCK Wadowice.
Przyczynek do historii społecznej przygotowań obronnych II RP, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2022, nr 25, s. 152-171.
Siwiec-Cielebon M., Glosa do dziejów wadowickiej kolei, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2000, nr 5, s. 47-60.
Siwiec-Cielebon M., Godzina próby wybiła. Pszczyna i Jordanów. 12 Pułk Piechoty Ziemi Wadowickiej w bitwie granicznej, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2002, nr 7, s. 17-28.
Siwiec-Cielebon M., Morderczy wyścig po bezdrożach Małopolski. 12 Pułk Piechoty Ziemi Wadowickiej w walkach odwrotowych do Dunajca i Sanu, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2006, nr 10, s. 71-94.
Siwiec-Cielebon M., Przygotowani na najgorsze – do końca wierni Polsce. Opór wobec systemu komunistycznego na ziemi wadowickiej w l. 1945–55: rekonesans i próba wstępnej systematyki niektórych aspektów, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2011, nr 14, s. 33-110.
Siwiec-Cielebon M., Vinctis non victis. Pokonanym nie zwyciężonym. Wadowicka Lista Katyńska.
Synowie ziemi wadowickiej i żołnierze garnizonu Wadowice polegli i pomordowani w wyniku agresji sowieckiej 1939–1940 r., Wadowice 2010.
Siwiec-Cielebon M., Wolności siew. Absolwenci i uczniowie c. i k. Gimnazjum Wyższego w Wadowicach do 1918 r. jako kadra przyszłych sił zbrojnych odrodzonej Rzeczypospolitej, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2018, nr 21, s. 92-145.
Skupieński K., Struktury systemowe polskich miar zbożowych w XVI wieku, „Przegląd Historyczny” 1978, nr 69 (4), s. 623-646.
Sochaniewicz S., Wójtostwa i sołtystwa pod względem prawnym i ekonomicznym w ziemi lwowskiej, Lwów 1921.
Stawecki P., Generałowie Polscy. Zarys portretu zbiorowego 1776–1945, Warszawa 2010.
Sto lat szkoły w Barwałdzie Górnym, red. M. Dudoń, J. Niedźwiedź, Barwałd Górny 1998.
Stöger M., O gościńcach publicznych w Galicyi, „Rozmaitości” 1832, nr 23.
Studnicki G., Barwałd. Herbarz miejscowej i okolicznej szlachty, Wadowice 1991.
Studnicki G., Barwałd. Parafia i kościół św. Erazma, Wadowice 1995.
Studnicki G., Barwałd. Zarys dziejów, Wadowice 1994.
Studnicki G., Kto był kim w Wadowicach?, Wadowice 2004.
Studnicki G., Pierwsza wśród równych. Dzieje Gimnazjum i Liceum w Wadowicach, Wadowice 1991.
Studnicki G., Studniccy z Barwałdu. Genealogia, czyli Rodowód. W hołdzie Zmarłym, na pożytek Żyjącym dla pamięci Potomnych według Ksiąg Parafialnych Barwałdzkich przez Gustawa Studnickiego Anno Domini MCMXCIII opracowany, Wadowice–Barwałd 1993.
Studnicki G., Zarys dziejów oświaty i szkolnictwa w Wadowicach, Wadowice 1996.
Suproniuk J., Charakter i wielkość osiedli, [w:] Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. H. Rutkowski, Warszawa 2008, s. 69-82.
Szady B., Prawo patronatu w Rzeczypospolitej w czasach nowożytnych. Podstawy i struktura, Lublin 2003.
Szczepaniak J., Najstarsze spisy duchowieństwa w diecezji krakowskiej, „Folia Historica Cracoviensia” 2005, t. 11, s. 157-359.
Szocki J., Biblioteki ludowe w Galicji w drugiej połowie XIX wieku: zjawisko kulturowe, ich funkcje oświatowe, [w:] Kraków–Lwów. Książki, czasopisma, biblioteki XIX i XX wieku, red. J. Jarowiecki, t. 6, cz. 1, Kraków 2003.
Szpunar K., Dembińscy herbu Rawicz w XVIII wieku. Genealogia – działalność publiczna – gospodarka, rozprawa doktorska pod kierunkiem J. Pielasa, Kielce 2021.
Ślusarek K., Uwłaszczenie chłopów w Galicji zachodniej, Kraków 2002.
Tabaka Z., Szkolnictwo ludowe w Galicji Zachodniej u progu ery autonomicznej, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie. Prace Historyczne” 1970, z. 35.
Teka Konserwatorów Galicyi Zachodniej, t. 5: Wawel, t. 2: Materyały archwialne do budowy zamku, wyd. A. Chmiel, Kraków 1913.
Topij-Stempińska B., Kasata zakonu jezuitów w polskiej historiografii XX wieku i w początkach XXI wieku, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2018, nr 1–2, s. 214-231, https://doi.org//10.17460/PHO_2018.1_2.12.
Tucholski J., Cichociemni, Warszawa 1985.
Urban W., Chłopi wobec reformacji w Małopolsce w drugiej połowie XVI w., Kraków 1959.
Urban W., Reformacja wśród chłopów w Oświęcimskiem, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1957, nr 2, s. 151-175.
Urban W., Regesty do dziejów szkolnictwa parafialnego w pierwszej połowie XVI w. z Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1996, nr 66, s. 207-390.
Urzędnicy województwa krakowskiego XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. S. Cynarski, A. Falniowska-Gradowska, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 1990.
Wałach S., Świadectwo tamtym dniom…, Kraków 1974.
Warchał E., Dudoń M., Kościół pw. św. Erazma w Barwałdzie Dolnym: promocja dziedzictwa kulturowego, historii, tradycji i tożsamości lokalnej, Barwałd Górny 2025.
Wiśniowski E., Kolęda – meszne – stołowe na ziemiach polskich. Problem rejonizacji, [w:] Kultura średniowieczna i staropolska: studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowej, red. D. Gawinowa et al., Warszawa 1991, s. 625-635.
Wiśniowski E., Parafie w średniowiecznej Polsce, Lublin 2004.
Wiśniowski E., Wartość benefcjów plebańskich w diecezji krakowskiej w świetle Księgi Dochodów Benefcjów z roku 1529, „Roczniki Humanistyczne” 1987, t. 35, z. 2, s. 71-82.
Witkowski M., Trybun ludowy. Rzecz o Józefie Putku, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2012, nr 15, s. 75-112.
Wojenka M., Czy grodzisko w Bugaju na górze Żar to pamiątka po oblężeniu zamku Barwałd w 1477 roku?, [w:] Residentiae tempore belli et pacis. Materiały do badań i ochrony założeń rezydencjonalnych i obronnych, red. P. Lasek, P. Sypczuk, Warszawa 2019, s. 252-280.
Wrzesień 1939. Wspomnienia uczniów wadowickiego gimnazjum i liceum, red. M. Witkowski, P. Wyrobiec, Wadowice 2009.
Wrzyszcz A., Hierarchia aktów prawnych wprowadzonych przez okupanta niemieckiego w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945, „Studia Iuridica Lublinensia” 2014, nr 22, s. 695-708.
Wyczawski H.E., Kalwaria Zebrzydowska. Historia klasztoru bernardynów i kalwaryjskich dróżek, wyd. II, Kalwaria Zebrzydowska 2006.
Zapart A., Szkolnictwo parafialne w archidiakonacie krakowskim od XVI do XVIII wieku, Lublin 1983.
Zawilski A., Bitwy polskiego września, Kraków 2009.
Zblewski Z., Między wolną Polską a „siedemnastą republiką”. Z dziejów oporu społecznego na terenie województwa krakowskiego w latach 1945–1947, Kraków 1998.
Zdrada J., Milieski Alfred (1834 lub 1835–1908), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 21: Mieroszewski Sobiesław – Morsztyn Władysław, red. W. Albrecht, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1976.
Znamiona i zadania kas Stefczyka, przedruk z książki pt. Podręcznik dla spół. oszczędn.-pożycz systemu Raifeisena opracowanej przez Dr Fr. Stefczyka, Warszawa 1927.
Żukowska H., Powstanie i rozwój Kas Stefczyka, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Lublin – Polonia” 1989, t. 23, z. 13, s. 189-204.
Żurek D., Mieszczanie w trosce o kościół. Fabrica ecclesiae w średnich i małych miastach ziemi krakowskiej do początku ery nowożytnej w kontekście europejskim, Kraków 2026.
Żurek D., Początki osady i lokacja miasta, [w:] Wadowice. Dzieje miasta, t. 1: Pod rządami książąt oświęcimskich i zatorskich, red. T. Graf, K. Meus, Kraków 2024, s. 221-264, https://doi.org/10.12797/9788383680941.05.
Żurek D., Polanka Wielka w średniowieczu, [w:] Polanka Wielka i jej mieszkańcy: dzieje wsi od czasów najdawniejszych do 1945 roku, red. T. Graf, K. Meus, Bielsko-Biała–Polanka Wielka 2025, s. 91-141.
